استان كردستان با مساحت ۲۸۲۰۳ كیلومتر در غرب ایران مجاور كشور عراق بین ۳۴ درجه و ۴۴ دقیقه تا ۳۶ درجه و ۳۰ دقیقه عرض شمالی و ۴۵ درجه و ۳۱ دقیقه تا ۴۸ درجه و ۱۶ دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد كه این مساحت ۷/۱ درصد از مساحت كل كشور را شامل میشود و از نظر وسعت رتبه ۱۶ را در كشور دارا است. از شمال به استانهای آذربایجان غربی و قسمتی از زنجان و از جنوب به استان كرمانشاه و از شرق به استان همدان و قسمتی دیگر از استان زنجان و از غرب به كشور عراق محدود میباشد . از لحاظ اقلیمی و طبیعی استان كردستان منطقه ای كوهستانی می باشد كه دشت های مرتفع و دره های پهن نیز در پهنه منطقه گسترده شده اند. اختلاف ارتفاع بین بلندترین و پست ترین نقاط استان به حدود ۲۴۰۰ متر می رسد. كوه شاهو با ارتفاع ۳۳۰۰ متر بلندترین و منطقه آلوت در بانه با ارتفاع حدود ۹۰۰ متر كم ارتفاع ترین نقطه استان می باشد. كه این اختلاف ارتفاع خود باعث به وجود آمدن اقلیم های متفاوت می گردد.

 

بالای صفحه

استان كردستان بر اساس آخرین تقسیمات كشوری در سال 1382 دارای 9 شهرستان ، 23 شهر ، 23 بخش ، 79 دهستان و 1767 آبادی می باشد .
شهرستانهاي استان کردستان عبارتند از : سنندج ، سقز ، بانه ، بيجار ، قروه ، ميانه ، مريوان .

 

بالای صفحه

استان کردستان در مجاورت استانهای آذربایجان غربی، همدان، زنجان وکرمانشاه بوده و دارای 28203 کیلومتر مساحت می باشد. کردها در سرتاسر ایران پخش هستند. بخش‌های کردنشین ایران از شمال استان آذربایجان غربی شروع می‌شود و با در بر گرفتن نیمه غربی و جنوبی این استان، دیگر استان‌های غرب ایران یعنی استان کردستان، کرمانشاه، ایلام بوده و خراسان شمالی و همچنین در مناطقی از استان‌های گیلان یعنی لوشان و چمخاله و لنگرود در استان‌های قزوین، فارس و مازندران نیز جمعیتهای پراکنده کرد زندگی می‌کنند. را شامل می‌شود.

 

بالای صفحه

استان كردستان با مساحتی حدود 28203 كیلومتر مربع در غرب ایران قرار دارد و از شمال به استان های آذربایجان غربی و بخشی از زنجان ، از مشرق به استان همدان و بخش دیگری از زنجان ، از جنوب به استان كرمانشاه و از مغرب به كشور عراق (استان كردنشین سلیمانیه) محدود می گردد.

 

بالای صفحه

با توجه به عرض جغرافيايي معلوم مي‌‌شود که اين استان تماماً در منطقه شمالي قرارگرفته و چنانکه عوامل ديگري تأثير نمي‌کرد مي‌بايست داراي آب و هواي معتدل ويکنواخت مي‌شود.ليکن مي‌دانيم که عوامل مؤثر در آب و هواي يک منطقه مجموعه‌اي از عوامل طبيعي از جمله وجود کوهستان و دوري و نزديکي به دريا، جريانهاي هوايي و دريايي و بادهاي موسمي مي‌باشد که احتياجي به پژوهش‌هاي ميکروکليمايي دارد.آب و هواي استان کردستان تحت تأثير عوامل متعددي است، از طرفي رشته‌کوههاي زاگرس که در گستره‌اي از شمال غربي به جنوب شرقي کشيده شده‌اند، به‌طور کلي منطقه غرب ايران را از قلمرو مرکزي آن جدات کرده‌اند و از سوي ديگر، قرارگرفتن استان در معرض وزش بادهاي مرطوب غربي و جابه‌جا شدن توده‌هاي هواي گرم و مرطوب سوداني و شرايط پيچيده‌ي ناهمواري (تغييرات ارتفاعي)، موحب گوناگوني آب و هوا در استان شده است.ميانگين سالانه‌ي دما در ارتفاعات استان، حدود 8 درجه سانتي‌گراد و در محدوده‌هاي پست جنوب و جنوب شرقي استان، 13 درجه سانتي‌گراد است. حداکثر متوسط بارندگي سالانه، در ارتفاعات غربي و شمال غربي منطقه و به ميزان 800 ميلي‌متر و حداقل آن، در نواحي دره‌اي شمال شرقي استان و به ميزان 300 ميلي‌متر است.

 

بالای صفحه

موقعيت
در استان کردستان، به دليل تنوع محيط جغرافيايي، وضعيت ناهمواري‌ها و شرايط آب و هوايي، انواع پوشش گياهي را مي‌توان مشاهده کرد. از مساحت استان کردستان در وضعيت موجود بالغ بر81/1773327 هکتار آنرا جنگل و مرتع تشکيل مي‌شود که اين مقدار معادل 61 درصد در کل عرصه استان را شامل مي‌شود.

جنگل‌ها
جنگلهاي استان کردستان که در واقع بخش عظيمي از جنگلهاي غرب کشور و زاگرس شمالي را تشکيل مي‌دهد و در حوزه آبريز رودخانه‌هاي سيروان و زاب و شهرستانهاي بانه، مريوان، سروآباد، کامياران و بخشي از سنندج و سقز گسترش دارد. مساحت جنگلهاي کردستان 81/373327 هکتار جنگل مي‌باشد که جنگل‌هاي اين استان 9/1% از جنگل‌هاي کشور را شامل مي‌شود. اين درحالي است که مساحت رويشگاههاي جنگلي استان بالغ بر 500000 هکتار است و اگر به سطح جنگل‌هاي استان 15000 هکتار صنوبر کاري و 14000 هکتار گردوکاري اضافه نمائيم حدود 9/13% سطح استان را جنگل تشکيل مي‌دهد. از نظر قدمت براساس بررسيهاي ديرينه‌شناسي گروه اين جنگل حدود 15000 سال قدمت دارند و بلوط عنصر اساسي و اصلي جنگل‌هاي کردستان است. از نظر تنوع گونه‌اي و ژنتيکي جنگل‌هاي استان کردستان در منطقه زاگرس بيشترين تنوع را داشته و دارند. ساکنين اين مناطق نيز به دليل کوهستاني بودن اين منطقه و اشتغال به کار دامداري در هر کجا که قطعه زميني همراه با چشمه‌اي بوده سکني گزيده‌اند. با افزايش جمعيت اين وضع به ساير نقاط صعب‌العبور هدايت شده است. از نظر جنگل‌شناسي اين جنگلها جزو جنگلهاي مناطق نيمه‌خشک يا به عبارتي جنگلکاري منطقه ايران – توراني و ناحيه ايران – آناتولي طبقه‌بندي مي‌شوند. توده‌هاي انبوه جنگلهاي حوزه مريوان، جنگلهاي دانه‌‌زاد نسبتاً انبوهي هستند که اهميت تاج پوشش آنها در حفاظت آب و خاک بسيار با ارزش است. از نظر فراواني گونه‌هايي از بلوط و درختان پسته وحشي، گلابي و ... قراردارند که ميزان فراواني گونه‌ها در جدول زير آمده است.

به طور کلی می توان نواحی جنگلی استان را چنین تقسیم نمود:

- جنگل های منطقه مریوان، که وسعت آن 185000 هکتار است.
- جنگل های منطقه بانه، که مساحت آن حدود 50000 هکتار تخمین زده می شود.
- جنگل های منطقه سقز که مساحت آن حدود 7000 هکتار است.
- جنگل های منطقه سنندج که مساحت آن حدود 78000 هکتاراست و بیشتر درغرب کامیاران و جنوب سنندج واقع شده اند.

پارک جنگلی آبیدر
این پارک در ضلع غربی شهر سنندج در دامنه کوه آبیدر قرار دارد. آبیدر در فرهنگ منطقه جایگاه خاصی دارد و به دلیل پر آب بودن چشمه سارها، قنات ها و وجود باغ های متعدد مانند امانیه، امیریه و ... چنین نامیده می شود. از زمانی که شهر سنندج بنیان نهاده شد، آب چشمه های آبیدر به شهر منتقل شد. هنوز هم قنات عمارت خسروآباد، آصف، وکیل، مشیر و تعدادی از بناها، به نوعی از این کوه سرچشمه می گیرد. در سال های اخیر در این کوه پارکی احداث و سکوبندی و داده سازی در آن انجام شده است. نقش برجسته ای هم در آن ساخته شده که بسیار قابل درنگ است. این منطقه از مکان های زیبای شهر سنندج است.

منطقه اورامان
یکی از مناطق زیبای استان کردستان، منطقه ی اورامان است که در شرق مریوان قرار دارد و دارای کوهستان های زیبا با پوشش جنگلی است. رودخانه بزرگ سیروان ، از این منطقه و دره ی اورامان عبور می کند و به رودخانه دیاله در عراق می پیوندد. یادآوری این مهم ضروری است که جنگل ها و مناطق بسیاری چون جنگل های بانه، مریوان و همچنین " دره شاهان" که در کنار قلعه " قم چقای" واقع شده است از مراکز مهم طبیعی استان محسوب می شوند.

دریاچه ها و آبشارها

دریاچه زریوار
این دریاچه در سه کیلومتری شمال باختری مریوان و در ارتفاع 1285 متری از سطح دریا قرار دارد و از زیباترین میراث های طبیعی استان کردستان به شمار می آید. آب این دریاچه از چشمه های جوشان و رودخانه های چندی که به آن می ریزد، تأمین می شود. حجم آب دریاچه از 5/22 میلیون متر مکعب تا 5/47 میلیون متر مکعب در طول سال متغیر است. طول دریاچه شش کیلومتر و عرض آن 1700 تا 3000 متر است. مساحت آن حدود 720 هکتار است. وجه تسمیه زریوار و زریبار که هر دو در منطقه متداول است، به واژه " زری" که در زبان کردی به معنی دریاچه است، باز می گردد. پسوند " دار" و " بار" پسوند تشبیهی، و زریبار یا زریوار به معنی دریاچه وار است. درباره این دریاچه افسانه های متعددی وجود داد که مشهورترین آنها وجود شهری مدفون در زیر آب های دریاچه است.

آبشاربل
در یکی از روستاهای منطقه اورامان و در مرز استان کرمانشاهان، روستایی به نام " بل" واقع است. درکنار این روستا، در جاده ای که به " کوسه هجیج" منتهی می شود، آبشاری زیبا وجود دارد که به عقیده کارشناسان دارای آبی عالی برای شرب است. این آب با فشار زیاد و در حجم بسیار از شکاف کوهی بیرون می ریزد و عظمت و شکوه طبیعت را جلوه گر می سازد. این آب در مسیر خود به رودخانه سیروان می ریزد.

چهل چشمه
چهل چشمه از کوه های مرتفع کردستان است. این کوه دارای آبشارها و چشمه های بسیار زیبایی است و وجه تسمیه آن نیز حکایت از وجود چهل چشمه آب دارد. این کوه در منطقه "خورخوره" از شهرستان دیواندره قرار دارد و منطقه ای سردسیر و برف گیراست. در این کوه می توان در تمامی سال برف را مشاهده کرد. این کوه یکی از سرچشمه های رودخانه جغاتو ( جغتو) و سپید رود است و دارای چشمه سارهای فراوان و دامنه های سرسبز و زیبا است.

چشمه باباگرگر
در روستای "بابا گرگر"، در 18 کیلومتری شمال شرقی شهرستان قروه، چشمه ای جوشان همیشه می خروشد که به آن "دنگز" می گویند. آب این چشمه در استخری عمیق و مدور به محیط 200 متر جمع می شود. این چشمه پر آب دارای آبی است که رنگ آن مایل به سرخ است و در بعضی مواقع به رنگ زرد مایل به لیمویی در می آید. آب این چشمه به علت وجود املاح معدنی به ویژه گوگرد ، رنگین است. ظاهراً این آب برای امراض سودایی و پوستی مناسب است و در درمان سو هاضمه و دیگر بیماری های دستگاه گوارش و نیز راشیتیسم و درمان تورم مؤثر می افتد. این چشمه و امامزاده باباگرگر در کنار آن، از مکان های طبیعی و تاریخی استان محسوب می شوند.

سراب وینسار
یکی از چشمه های قدیمی شهرستان قروه، چشمه سراب است که با آب بسیار گوارا و عالی در داخل روستای " وینسار" از دل زمین بیرون می آید. در حقیقت روستای وینسار پیرامون این چشمه شکل گرفته است. این چشمه سال های سال است که تأمین کننده آب روستا، هم برای شرب و هم کشاورزی است. اطراف چشمه اصلی سنگ چین شده و قدمت سنگ چین آن حدود دو تا سه قرن بر آورد شده است. تا حدود سی سال پیش مردم روستا در ماه خرداد مراسم شکرگزاری و قربانی برای " سراب "، برگزار می کردند. در این مراسم ضمن قربانی کردن گوسفندان به جشن و شادمانی می پرداختند و احترام ویژه ای برای این چشمه قایل بودند.

سراب قروه
در بخش جنوبی شهر قروه سرابی طبیعی وجود دارد که یکی از تفرج گاه های مردم منطقه محسوب می شود. این سراب دارای آبی خوب و گواراست. به همین دلیل شهر قروه در کنار آن ایجاد شده است. بخشی از آب کشاورزی و مشروب قروه از این آب تأمین می شود.

آبشارکویله
یکی از مکان های دیدنی استان کردستان ، آبشار" کویله " است که در شهرستان مریوان و در مسیر جاده مریوان – سقز واقع است. این آبشار زیبا در فصل بهار از مکان ها دیدنی و زیبای منطقه محسوب می شود.

چشمه آب تلخ ( پیرصالح)
چشمه آب تلخ در روستای قشلاق از شهرستان بیجار قرار دارد. علت نامگذاری این چشمه به علت تلخ بودن آب آن است. هر چند دلیل تلخ بودن آب این چشمه به روشنی مشخص نشده است، اما آب آن برای درمان بیماری های روماتیسمی مؤثر است.

چشمه کواز
این چشمه در50 کیلومتری شمال غربی کامیاران و در10 کیلومتری شمال غربی روستای پلنگان در دامنه کوه واقع شده است. آب این چشمه طعم گوگردی دارد و در محل جوشش آن از زمین، رنگ آب شیری است و خود نشان دهنده وجود مواد آهنی و گوگردی درآب است. آب این چشمه در استخر کوچکی جمع می شود و از آن برای نوشیدن و نیز درمان بیماری های مجاری تنفسی، روماتیسمی و بیماری های جلدی استفاده می شود.

علاوه بر این چشمه ها می توان به موارد زیر نیز اشاره کرد:

چشمه خاور آباد: این چشمه در جنوب شرقی چشمه سراب بیجار واقع است.
چشم قم چقای: در 17 کیلومتری قم چقای در دهستان " سیاه منصور" شهرستان بیجار واقع است.
چشمه هفت آسیاب: در روستای شریف آباد از دهستان سیاه منصور واقع است.

نقش برجسته ها و سنگ نبشته ها

نقش برجسته و سنگ نبشته ی اورامان
در45 کیلومتری شمال غربی کامیاران، در حدود500 متری شمال غرب روستای " تنگیور" در تنگه کوه های
" زینانه"، در بلندترین نقطه صخره ی کوه، بقایای کتیبه و نقش برجسته ای به چشم می خورد که به خط میخی آشوری است و در یک طاق نما به ارتفاع 120 و پهنای 170 و عمق 35 سانتی متر حجاری و نقش شده است. درون طاق نما و در غرب آن، نقش برجسته انسانی به طول نیم متر و عرض 35 سانتی متر حک شده که احتمالاً تصویر "سارگن دوم" پادشاه آشوری است. نقش شاه به صورت نیم رخ، با کلاهی استوانه ای ، پای راست خود را در جلو و پای چپ را عقب قرار داده است. دست راست شاه به طرف بالا بلند شده و دست چپ در مقابل شکم قرار دارد. در کنار این نقش برجسته، کتیبه ای به خط میخی با حدود50 سطر ، در کادری به ابعاد 120×120 سانتی متر دیده می شود. این کتیبه به خط میخی و به زبان آشوری باستان است که پس از ستایش خدایان آشوری مانند خدای آشور، مردوک، نابو، سین، شمش و ایشتار به شرح پیروزی های خود پرداخته است و در ادامه به نقاط مختلف شهرها، روستاها و مناطقی که در این جنگ ، تصرف و ویران نموده، اشاره دارد. تاریخ کتیبه احتمالاً مربوط به اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول پیش از میلاد است.

نقش برجسته آبیدر
نقش برجسته ی میدان مادر در پارک جنگلی آبیدر، با الهام از نقوش مکشوفه از زیویه اجرا شد. در کاوش های سال 1376 در قلعه باستانی زیویه قطعاتی از عاج به دست آمد که روی آن صحنه هایی از شکار و نقوش اساطیری به طرز بسیار ماهرانه در ابعاد 8×3 سانتی متر به صورت برجسته و بسیار ریز، نقش شده بود، این آثار احتمالاً به 2700 سال پیش تعلق دارد. با طراحی و بزرگ نمایی این نقوش در حد 120 برابر و قالب گیری از آن، در این محل نقش برجسته بر روی دیواری که برای این کار مهیا شده بود، با بتن مسلح ساخته شد. این کار توسط میراث فرهنگی کردستان اجرا شد و طراحی و ساخت نقشِ برجسته را آقای هادی ضیا الدینی از کارکنان میراث فرهنگی استان، برعهده داشت. این نقش برجسته از دو صحنه ی اصلی تشکیل شده است: یکی صحنه اساطیری با موجودی ترکیبی از ماهی، انسان و گاو که احتمالاً هر یک از آنها بیانگر اعتقادات مردم زمان بودند و صحنه دوم که صحنه اصلی نقش برجسته را تشکیل می دهد صحنه شکار شیراست.

آثار صخره ای فرهاد تاش وینسار
در حدود 35 کیلومتری شرق شهر قروه، در فاصله سه روستای داش بلاغ ، آق بلاغ و وینسار بر روی کوهی مرتفع، بقایای یک معدن بزرگ سنگ قرار دارد که از نظر نوع ، اندازه و تراش سنگ دارای ویژگی های خاص و از اهمیت بسیار برخوردار است. باور مردم برآن است که این سنگ ها به داستان شیرین و فرهاد ارتباط دارد. نوع حجاری و سفال های موجود در منطقه، احتمالاً به دوره ساسانی تعلق دارد. این منطقه در ایام بهار به عنوان تفرجگاه مورد استفاده مردم است. در ضلع شرقی همین کوه فرهادتاش، دهانه غاری وجود دارد که "اورل استین" مستشرق اروپایی هنگام بررسی منطقه غرب کشور، از این غار نام برده و ظاهراً نتوانسته وارد آن شود.

تفرج گاه ها
دریاچه طبیعی زریوار شهرستان مریوان
سد شهید کاظمی
سد وحدت (قشلاق)
رودخانه قزل اوزن که از کوه های چهل چشمه سرچشمه می گیرد .
رودخانه قشلاق که از ارتفاعات شمالی شهرستان سنندج سرچشمه می گیرد
رودخانه سیروان که پس از دریافت آب های جنوب – غرب و مرکز استان وارد استان کرمانشاه می شود .
چشمه باباگرگر در هیجده کیلومتری شمال شهر قروه
چشمه گواز در 50 کیلومتری شمال غربی کامیاران
چشمه باباگرگر در هیجده کیلومتری شمال شهر قروه
چشمه گواز در 50 کیلومتری شمال غربی کامیاران

چشم انداز فرهنگی هورامان
در زبان مردم منطقه هنوز از واژه های پهلوی ساسانی به چشم می خورد. یکی از چشم اندازهای فرهنگی هورامان جشن پیرشالیار است. گروهی آن را از شخصیت های قبل از اسلام می دانند و گروهی آن را بعد از اسلام دانسته و سکونتش را در روستا حدود 900 سال قبل می دانند. درباره ایشان حکایتی وجود دارد که می گوید: در زمان های بسیار دور در بخارا پادشاهی زندگی می کرد که دختری داشت به نام «بهار نار خاتون» این دختر کر و لال بود و تمام حکما نتوانسته بودند بیماری دختر را علاج کنند.از سوی دیگر در منطقه اورامانات کردستان مردی به نام پیر شالیار زندگی می کرد که صاحب کرامات معجزات بود و شهرتش عالمگیر شده بود. چون خبر معجزات پیر شالیار به بخارا می رسد، شاه دخترش را همراه با برادرش به نام شالیار سیاو و عده ای دیگر به منطقه اورامانت کردستان می فرستند. آنها وقتی به نزدیکی روستایی که پیر در آن زندگی می کند می رسند، دختر پادشاه احساس می کند که گوشش شنوایی خود را به دست آورده و صداها را می شنود.از آنجا که پادشاه اعلام کرده بود که هر کس بیماری دخترش را علاج کند می تواند آن را به همسری برگزیند پیرشالیار قبول می کند و چون از مال دنیا چیزی نداشت، اهالی کمک می کنند و برای او جشن عروسی برگزار می کنند و هر کدام از طوایف، بخشی از هزینه ها و کارهای این عروسی را به عهده می یرند.پیرشالیار قبل از مرگش وصیت می کند تا آخر دنیا مراسم سالگرد عروسی اش را همه ساله برگزار کنند.مراسم باستانی پیرشالیار در 2 زمان متفاوت در سال بین 15 اردیبهشت و 10 بهمن ماه (همزمان با جشن سده زرتشتی ها) برگزار می شود.مراسم بهاره را کوهساری می گویند که همزمان با طراوات و سرسبزی اورامان کردستان است و در آن به اجرای دف نوازی و سخنرانی درباره شخصیت پیر شالیار و توزیع نان محلی (کلیره) می پردازند.

 

بالای صفحه

باغ ها
باغ سازی نزد ایرانیان سابقه دیرینه ای دارد. باغ در فرهنگ ایرانی همانند کشتی نوح که موجودات زنده را حفظ کرد، دارای اهمیت است. در این میان چهار باغ به خاطر چهار عنصر مقدس و گردونه زندگی، از اهمیت خاصی برخوردار بود.باغ سازی در کردستان به دلیل علاقه مندی والیان کردستان به سبک معماری ایرانی و باغ سازی ایران، رونق و گسترش یافت. از چندین چهار باغ، اکنون فقط نام برخی از آنها در کردستان باقی مانده است.

باغ امیریه
یکی از باغ های قدیمی شهر سنندج که در دامنه کوه آبیدر قرار دارد باغ امیریه است. این باغ که از باغ های شاخص استان کردستان محسوب می شود، توسط " امیر نظام گروسی" که مدتی نماینده دولت در کردستان بود، ساخته شد.

باغ امانیه
از دیگر باغ های دامنه آبیدر، باغ " امانیه" است که به وسیله " امان الله خان اردلان" ایجاد شد. هر چند شکل و فرم این باغ ها با تغییرات فراوان مواجه بوده، اما هنوز به نام های قدیمی شناخته می شوند.

چهارباغ خسروآباد
یکی از چهارباغ های معروف منطقه غرب کشور که شاید بتوان آن را پس از چهارباغ اصفهان قرار داد، چهارباغ خسروآباد سنندج است که احتمالاً در زمان کریم خان زند و خسروخان اول اردلان ایجاد شده بود. این چهارباغ در مقابل عمارت با شکوه خسرو آباد، درحد فاصل خیابان های کشاورز و بلوار شبلی و خیابان اردلان واقع بود. این باغ که دقیقاً به وسیله چهار خیابان به چهار قسمت تقسیم شده بود، تا حدود سال 1345 نیز موجود بود، اما شهر سازی جدید موجب شد تا به جای آن خانه هایی که اکنون پیرامون این عمارت وجود دارند، احداث شوند. جز درختان پیرامون عمارت و جوی آب مرکزی، دیگر عناصر چهار باغ از بین رفته و بسیاری از درختان و حوضچه ها نابود شده اند. ( توضیح مفصل در مورد این چهار باغ در کتب تحفه ناصری، حدیقه ناصری و تاریخ مستوره آمده است.)

از دیگر چهارباغ های قدیمی
باید ازچهارباغ گروس در جنوب بیجار نام برد که اعتماد السلطنه در" مرآت البلدان" توصیف جامعی از آن ارایه و احداث آن را به سال 1104 ه.ق نسبت داده است.چهارباغ سنندج نیز از چهار باغ های نابود شده است . به نظر می رسد که محله قدیمی چهار باغ سنندج، در قدیم جایگاه این چهارباغ بود. در تاریخ اردلان به این چهارباغ اشاره شده است.

قلعه های تاریخی

قلعه پالنگان
روستای " پالنگان" در 15 کیلومتری شهر کامیاران و ابتدای منطقه اورامان قرار دارد. در 800 متری روستا در دره زیبای " تنگیور" و در محل چشمه های پر آب " شیخ علا الدین"، " شیخ خاتون" و " شیخ عمر"، قلعه پالنگان وجود داشت که اکنون بقایای اتاق ها، آتشکده ها و پل های قدیمی آن پابرجاست. آثار به دست آمده از قلعه و بقایای پل های ساخته شده بر روی رودخانه، قدمت آن را به دوره پیش از اسلام می رساند. نویسنده کتاب" تحفه ناصری" قلعه را مدتها محل سکونت امرای " کلهر" دانسته و می نویسد: خسروخان اردلان در سال 564ه. ق قلعه را متصرف و جزو قلمرو خود درآورد و از آنجا که آب وهوای قلعه "زلم" ، در شهر زور آباد مناسب نبود، مرکز فرمانروایی خود را به "پالنگان" انتقال داد. مدارک حاصل از کاوش های باستان شناسی مرتبط با این دوره و نزدیک بودن قلعه به کتیبه " تنگیور" انتقال از قلعه " زلم" به پالنگان را ثابت می کند. قلعه تا بعد از انتقال مرکز حکومت خاندان اردلان از پالنگان به " حسن آباد" ، یعنی در حدود قرن دهم ه.ق آباد بود.

چنگیزقلعه
نزدیک شهر بیجار و در 20 کیلومتری شهر، بر بالای کوهی در جاده ی بیجار- سنندج بقایای قلعه ای وجود دارد که به "چنگیز قلعه" معروف است. این قلعه که فقط بقایای دیوارها و آب انبارهای آن باقی مانده، در گذشته دارای تأسیساتی مهم در منطقه بود. ساختمان این قلعه از سنگ ، ساخته شده و از ملات ساروج (مخلوطی است از آهک و خاکستر یا ریگ که در آب به مرور جذب انیدرید کربنیک کنند و آهکش به صورت سنگ آهک که محکم و پایدار است در می آید و از آن در جهت ساختن بنا استفاده می کنند ) نیز درآن بهره گرفته اند. تاریخ ساخت دقیق قلعه مشخص نیست. لیکن بقایای معماری و سفال های موجود، آثار دوره تاریخی احتمالاً ساسانی و دوره اسلامی را نشان می دهد.

قلعه حسن آباد
در گذشته های بسیار دور ، جاده ی قدیم سنندج – کرمانشاه از روستای حسن آباد که در 5 کیلومتری سنندج واقع بود، می گذشت. درسال 746ه. ق " امیر حسن خان اردلان"، بر بلندای کوهی در جنوب روستا، قلعه مستحکمی برای مرکز حکومت خود بنا کرد. در اوایل قرن دهم ه.ق " هلوخان اردلان" والی وقت کردستان، آنجا را مقر حکومت قرار داد. احتمالاً آبادی و قلعه حسن آباد قبل از تأسیس شهرِ سنه دژ ( سنندج ) مرکز ولایت کردستان بود و از سال 1046 ه. ق پس از انهدام قلعه حسن آباد، سنندج مرکز ولایت کردستان گردید. آثار و بقایای تأسیسات قلعه حسن آباد، هنوز بر جای است.

قلعه سنندج ( دژ سنه)
یکی از قلعه های قدیمی کردستان ، قلعه سنندج بود. هنگامی که " سلیمان خان اردلان" از طرف " شاه صفی" به عنوان والی کردستان منسوب شد، مرکز ایالت کردستان را از حسن آباد به سنندج انتقال داد و قلعه ای ساخت که به " دژسنه" معروف شد. این قلعه بعدها با گسترش شهر ، در داخل محله ای قرار گرفت که به محله " میان قلعه" معروف بود. " سنه دژ" بالای تپه ای درکمال استحکام بنا شد و در برخی کتب توصیف جالبی از فضاها و تزیینات معماری آن آمده است. از جمله: بر گرد محله میان قلعه که دارالحکومه و سرای خسرو خان و امان اله خان بود، دیواری کشیده اند مشتمل بر چهار دروازه ... . اول دروازه " قلعه چوالان" که رو به مغرب دارد. دوم دروازه " تپوله "، سوم دروازه " عبدالعظیم" که روی آن به سمت قبله است. چهارم، دروازه " بازار" که رو به مشرق است. به این ترتیب، مشخص می شود که قلعه سنندج هسته مرکزی یا ارگ حکومتی ( کهندژ) بود. این قلعه تا سال 1851 میلادی که روس ها برای اولین بار از شهر سنندج نقشه برداری کردند، به حیات خود ادامه می داد ؛ اما امروزه جز نام قلعه، اثری از آن باقی نمانده است.

قلعه قم چقای
این قلعه در 45 کیلومتری بیجار و روی یکی از کوه های بلند منطقه قرار دارد. موقعیت جغرافیایی این قلعه به دو دلیل از هیبت و عظمت خاص برخوردار است؛ نخست آن که از یک سو به دره ای مشرف است که در قدیم به "دره شاهان" شهرت داشت و تیغه های بلند و هولناک این کوه با پرتگاه های مخوف و بلند، بالا رفتن از آن و رسیدن به دژ را بسیار دشوار می کرد. از سوی دیگر، از جنوب غربی، جنوب شرقی و شرق نیز به پرتگاهی دیگر مشرف است. از این رو، ایجاد استحکامات برای این قلعه لازم نبود. اما در سمت شمال که کوه از ارتفاع کمتری برخوردار است، بقایای دیواری عریض و محکم از سنگ لاشه با ملات و برج های نیم استوانه موجود است. دروازه قلعه در این سمت قرار دارد. بقایای این حصار یادآور دیوارهای تخت سلیمان است و احتمالاً به دوره ساسانی تعلق دارد. در پای پشته سنگی، حصارهای دیگری از قرون وسطی، عمود بر بستر رودخانه کشیده شده است. استحکام قلعه و نشانه های ساختاری بنا از جمله پی های خانه هایی که مشهود است نیز این گمان را تقویت می کند که این قلعه ساسانی باشد. در سطح نیز سفال های دوره اسلامی ( قرن 6 و7 ه . ق) به چشم می خورد.
خارج قلعه در سمت شمال غربی، روی پشته ی پست تر، بقایایی از دیواره ها و تراس بندی ها دیده می شود. این پشته از طریق پلکانی که از سنگ کوه تراشیده شده با اراضی مرتفع شمالی مرتبط بود. آب انباری که به ارتفاع 40/1 متر در کوه ساخته شده، تونل با 42پله و راهرویی که آن را هم در دل کوه حفر کرده اند، نشانه های دیگری از اهمیت ویژه این قلعه و آب انبار آن است.
سنگ های تراش خورده " قم چقای" دارای مشخصاتی نیست که بر مبنای آن بتوان زمان ساخت بنای قلعه را به دقت تعیین کرد. با این حال به احتمال قوی می توان آن را متعلق به دوره های پیش از میلاد مسیح، مثلاً دوره مانایی و ماد دانست که تا دوره های ساسانی و اسلامی نیز مورد استفاده بود. منبع های ذخیره آب که توسط تونل پله دار به پایین راه می یابد، تا حدودی به آب انباری که در زندان سلیمان وجود دارد شبیه است و نشانه دیگری از قدمت قلعه تا دوره مانایی است.

قلعه مریوان ( قلعه هلوخان)
در روزگار حکمرانی " سرخاب بیگ اردلان"، حدود سال 945ه.ق، در سه کیلومتری جنوب شرقی شهر فعلی مریوان، قلعه ای روی کوه ساخته شد که به قلعه " هلوخان " یا قلعه " ایمام" شهرت یافت. این قلعه از آجر بود و آثار پله و آب انبار آن که از سنگ تراشیده شده، به عنوان شالوده آخرین بنای قلعه، هنوز بر جا مانده است. قلعه مریوان تا روزگار" سلیمان خان اردلان"، یکی از چهار مرکز حکمرانی خاندان اردلان در کردستان و در روزگار" سرخاب بیگ " مرکز و مقر حکومت کردستان بود. سرخاب بیگ ، این قلعه رفیع را دارالمُلک خود ساخت. این قلعه همچنان مرکز حکمرانی کردستان به شمار می رفت، تا این که هلو خان به رغم تعمیر و پدید آوردن ابنیه ای تازه مثل مسجد و افزودن استحکامات جدید بر قلعه، مرکز حکمرانی خود را به قلعه پالنگان منتقل کرد.

سایر قلاع
که بقایای اندکی از آنها بر جای مانده و نیاز به بررسی بیشتر دارد عبارت اند از :قلعه کهنه و قزقلعه در شهرستان بیجار،قلعه های سیاومه، نمشیربروژه، کیوه رو، شوی، آرمردهدر شهرستان بانه وقلعه قپلانتو در شهرستان سقز.

معماری سر درخانه ها
یکی از فضاهای مهم در معماری بناهای سنندج که از اهمیت ویژه ای برخوردار است، سردرسازی بناهای این شهر است. تعدد و کثرت سردرهای زیبا در سنندج موجب پیدایش معماری ویژه با تفاوت ها و تمایزهای گوناگون شده است.
هنر سردرسازی در سنندج بستگی به وضعیت طبقاتی صاحبان آنها داشته و دارد. به عنوان مثال سردر خانه یک خانواده اعیان با سردر منزل یک پیشه ور تفاوت داشت؛ اما یک نکته در آن مشترک است، و آن حفظ اصول هنری و رعایت شئون معماری است.

بناهای حکومتی

عمارت خسروآباد
عمارت خسروآباد در بلوار شبلی ( خسرو آباد سابق) شهر سنندج قرار دارد. تاریخ بنای اولیه عمارت و باغ به طور دقیق مشخص نیست، ولی پاره ای از منابع تاریخی، زمان ساخت اولیه آن را به زمان " خسروخان اول اردلان" و هم زمان با حکومت کریم خان زند نسبت می دهند. در سال 1223ه.ق " امان اله خان اردلان" حکمران مقتدرکردستان، برای فرزندنش خسرو خان ناکام بخش های دیگری از جمله عمارت سر در را به این بنا اضافه نمود. مجموعه عمارت و باغ خسروآباد افزون بر دو بخش اصلی ، یعنی قصر سلطنتی با ورودی ستون دار ، در بخش غربی و ساختمان شرقی با ایوان ستون دار مشرف بر صحن عمارت و فضای بیرونی بنا، دارای فضاهای دیگری چون حمام، اتاق قاپچیان ( یا قاپوچی یعنی حاجب و دربان ) و خدمتکاران است. تزیینات معماری این بنا شامل گج بری، آجر کاری، اُرُسی (نوعی در قدیمی که دارای چهارچوب مخصوص بوده و با بالا و پایین رفتن باز و بسته می شده است)های زیبا همراه با پنجره های رنگی و حوض چلیپا (صلیب ) شکل داخل حیاط عمارت است که در کنار فضای سبز قدیمی و کهنسال آن، از ویژگی های شاخص عمارت خسرو آباد به شمار می رود. عمارت خسروآباد شاخص ترین بنای استان کردستان است که به عنوان مقر حکومت والیان اردلان مورد استفاده قرار می گرفت.

ساختمان شهرداری سنندج
ساختمان شهرداری در ضلع جنوب خیابان امام خمینی ، کمی پایین تر از مسجد جامع سنندج قرار دارد. این بنا که اولین ساختمان شهرداری در شهر سنندج است، در سه طبقه ساخته شده و از فضاهای مختلفی برخوردار است.
نمای این ساختمان از سمت خیابان امام خمینی، سنگی است و در نمای داخلی آن در ضلع جنوبی، ترکیبی از سنگ و آجر به کار رفته است. استفاده از سنگ و آجر در نماهای ساختمان و همچنین استفاده از پیچ و مهره برای اتصال تیر آهن های سقف، از ویژگی های این ساختمان است. این ساختمان در زمان دولت دکتر مصدق و توسط استاد" ابراهیم مختار پوریان " معمار قدیمی و سرشناس سنندجی ساخته شده است.

خانه های قدیمی

خانه گله داری
این بنا در محله قطارچیان، مجاور عمارت وکیل و منزل سرهنگ آزموده اردلان واقع شده است. ساختمان در دو طبقه با کاربری مسکونی ساخته شده و دارای دو بخش است. نوع معماری این بنا با معماری دیگر بناهای قدیمی مسکونی متفاوت است و در آن حیاط در مقابل ساختمان ساخته شده است. در طبقه همکف، یک اتاق سه دری بزرگ که در طرفین آن دو راهرو با پله تعبیه شده، وجود دارد و در طبقه بالا، دو اتاق گوشوار، یک سالن بزرگ با اُرُسی (نوعی در قدیمی که دارای چهارچوب مخصوص بوده و با بالا و پایین رفتن باز و بسته می شده است)زیبا، گچ بری ها و قاب بندی های زیبا ساخته شده است. تزیینات عمده این ساختمان شامل حجاری، درها، اُرسی ها و آجر خفته و راسته و به ویژه اُرُسی سازی آن است که از ویژگی های بارز بنا محسوب می شود.

خانه مجتهدی
ساختمان مجتهدی که امروزه در ضلع شرقی بلوار جدید الاحداث کردستان قرار دارد، قبلاً در کنار رودخانه و در بافت قدیمی قطارچیان از خیابان های اصلی شهر سنندج، واقع بود. این بنا یک حیاط مرکزی در ضلع شمالی دارد و بخش های اعیانی آن دو طبقه است که بر روی سکویی بلند و مرتفع و مشرف به بلوار ایجاد شده است. سکوی آن با مصالح بومی و از سنگ های لاشه ای ساخته شده است. ساختمان دارای یک سالن اصلی با اُرُسی بسیار زیبا است و در طرفین آن اتاق هایی در دو طبقه تعبیه شده است. این بنا از نظر محوطه و نما شباهت بسیار به موزه سنندج دارد و معماری آن بی تأثیر ازمعماری موزه نیست. در دو طرف تالار اصلی، اتاق ها و راه پله هایی به صورت قرینه ساخته شده که یکی از آنها برای عبور زنان و دیگری برای مردان بود. در این بنای ارزشمند، علاوه بر اُرُسی بزرگ نمای اصلی و داخلی حیاط، اُرُسی های دیگری نیز در ضلع غربی سالن وجود دارد که از آثار با ارزش چوبی دوره قاجار محسوب می شود. روی ازاره سنگی داخل ساختمان نیز نقش هایی حجاری شده است. تاریخ دقیق ساخت این بنا مشخص نیست، اما احتمال دارد که در دوره قاجار ساخته شده باشد.

عمارت مشیر دیوان
عمارت " مشیر دیوان" در محله قدیمی سرتپوله سنندج، در خیابان شهدا قرار دارد و مجموعه ای از فضاهای متعدد است. این ساختمان با شیوه و اسلوب معماری ایران به ویژه محوطه ی یک ایوانی ، در دوره قاجاریه توسط " میرزا یوسف مشیر دیوان" فرزند یکی از رجال سیاسی به نام" میرزا رضای وزیر کردستانی" ساخته شد. این عمارت هفت حیاط دارد که هر یک از آنها دارای آب نمایی جداگانه با طرح متفاوت و در عین حال مرتبط با دیگرآب نماها است. سردر ورودی بنا با محوطه نیم هشتی و تزیینات آجری، سقف شیروانی، تالار تشریفات و ایوان ستون دار جلوی آن با طرح کلاه فرنگی ، گچ بری و مقرنس (آنچه به شکل نردبان و پله پله ساخته شده ؛ بنای بلند مدور و ایوان آراسته و مزین با صورت ها و نقوش که بر آن با نردبان پایه روند ؛ قسمی زینت که در اتاق و ایوانها به شکل های گوناگون گچبری کنند؛ کنگره دار) های گچی و اُرُسی هایی با طرح های اسلیمی، از جمله خصوصیات بارز این بنا است. حجاری روی سنگ ازاره (آن قسمت ا ز دیوار اتاق و یا ایوان که از کف طاقچه تا روی زمین بود) و ستون هایی با تزیینات گچ بری طنابی و مقرنس کاری از جمله تزیینات بسیار شاخص عمارت است.
محوطه عمارت و طراحی و ساخت تمام بخش های آن در یک زمان، با رعایت تمامی اصول معماری ایرانی، ویژگی منحصر به فردی به عمارت مشیر دیوان بخشیده است.

خانه معمار باشی
این بنا در جنوب خیابان شهدا و در کنار پارک شهدای شهر سنندج واقع شده است. ساختمان ، در دو طبقه ساخته شده و دارای فضاهای مختلف است. این بنا نیز مانند منزل احمدزاده، تحول مرحله انتقالی معماری دوره قاجار به پهلوی را در فضا سازی، نماها و حتی تقسیم فضاها، نوع قوس ها و تزیینات آجرکاری مشخص می سازد. خانه معمار باشی از اولین نمونه های ساختمانی شهر سنندج است که در آن تزیینات خاص آجر تراشی و الماس بُر به کار رفته است. اکنون ساختمان به دو پلاک تقسیم شده و حیاط آن دارای یک آب نمای بزرگ سنگی است.
نکته قابل توجه در این ساختمان، تنوع تزیینات در نماسازی و نوع قوس پنجره ها و بازشوها به صورت برجسته است. بقیه ی دو دری ها در طبقه بالا در قاب های مستطیل شکل تعبیه شده اند. این بنا یک حمام خصوصی هم دارد. این ساختمان به استاد" الله مراد اقلیدس" تعلق داشت. او که مرمت گل دسته های مسجد جامع سنندج را انجام داده بود، طبق حکم حکومتی اوایل پهلوی، عنوان " معمارباشی" را کسب نمود . تاریخ ساخت بنا احتمالاً اواخر دوره ی قاجار و اوایل دوره پهلوی است.

عمارت ملا لطف الله شیخ الاسلام
این بنا حدود 150 سال پیش ، مقارن سلطنت ناصرالدین شاه قاجار توسط یکی از علمای اهل سنت به نام " ملا لطف الله شیخ الاسلام " قاضی القضات منطقه کردستان، در سه بخش ساخته شد. اکنون از این عمارت، تالار تشریفات، زیرزمین یا حوضخانه و فضاهای جنبی آن و بخش اندرونی باقی مانده است. بخش اندرونی شامل ساختمان شمالی دو طبقه و ساختمان غربی با دو فضای وسیع شرقی – غربی و سردرها است. از ویژگی های عمده این بخش، وجود اتاق پنج دری با گچ بری، آینه کاری و نقاشی های دیواری زیباست که به عنوان اتاق شاه نشین اندرونی معروف بود. بخش اندرونی بعدها به تملک خانواده " حبیبی " درآمد و اکنون به عنوان ساختمان اداری میراث فرهنگی استان مورد استفاده است. اُرُسی هفت لنگه زیبا و تزیینات گچ بری و آینه کاری در اتاق دو دری که به نارنجستان نیز معروف بود از عمده ویژگی های شاخص بخش بیرونی بناست. این بنا بعد ها به تملک " عبدالحمید خان سنندجی " ( سالارسعید ) در آمد و اکنون موزه سنندج است.

عمارت ملک التجار
عمارت " ملک التجار" در خیابان امام خمینی شهر سنندج قرار دارد. این بنای ارزشمند در دوران قاجاریه، نزدیک مرکز دارالحکومه کردستان ساخته شد. عمارت دارای حیاط مرکزی است. در ضلع شمالی حیاط وسیع، بنای ایوانی با شکوه با ستون های آجری قرار دارد که در دو طرف آن، فضاهای مختلف در دو طبقه ساخته شده است. در حد فاصل فضاهای سه دری و پنج دری، راهروهایی وجود دارد که آنها را از سایر بخش ها متمایز می سازد. به طور کلی، این عمارت دارای تزیینات ویژه ای است که در نوع خود شایان توجه است؛ به عنوان نمونه، در تزیین سنگ های به کار رفته در ازاره بنا، از طرح های ترنج و نقوش حیوانی استفاده شده است. عظمت معماری ایرانی در این بنا، با ایجاد یک ایوان ستون دار که رو به جنوب و حیاط دارد، به خوبی قابل مشاهده است. این ستون ها دارای روکش آجری زیبایی هستند که در نوع خود حائز اهمیت است.

عمارت وکیل الملک
این عمارت در خیابان کشاورز ( وکیل سابق) سنندج واقع شده است. این بنا ملک موروثی و شخصی خانواده " وکیل " و مجموعه ای بزرگ ، شامل یک بخش اصلی در وسط و قسمت های دیگر در پیرامون آن است. قسمت اصلی مجموعه در اواخر دوران زندیه توسط " حاج محمد رشید بیگ وکیل" ساخته و سایر بخش های آن در دوره های بعد ایجاد شد. ساختمان قدیمی به علل مختلف قبل از انقلاب تخریب شد، اما با سعی و تلاش مالک آن به سبک قدیم بازسازی شده است. فضاهای الحاقی ، شامل چندین حیاط و فضاهای مربوط به آن، بازارچه، حمام و ... با کاربری های تشریفاتی، مسکونی، تجاری و بهداشتی است که در تمامی آن ها علاوه بر رعایت اصول معماری ایرانی، تزیینات زیبایی به کار رفته است. ستون های سنگی با تزیینات طنابی در جلوی ایوان های اصلی قرار گرفته و روی آنها سقف شیروانی با طرح کلاه فرنگی کارشده است. اُرُسی های پرکار و آجر کاری های زیبا در این عمارت، از ویژگی های بارز این مجموعه است. حمام خصوصی بزرگ داخل مجموعه هم مورد استفاده خانواده قرار می گرفت. بازاری در کنار مجموعه وجود دارد که به بازار وکیل معروف است.

عمارت آصف دیوان
این بنا در ضلع شمالی خیابان امام خمینی در شهر سنندج واقع شده است. سردر ورودی بنا با نمای آجری، به شکل نیم هشتی و متأثر از سبک باروک است. تالار تشریفات بنا دارای ایوان ستون دار با اُرُسی (نوعی در قدیمی که دارای چهارچوب مخصوص بوده و با بالا و پایین رفتن باز و بسته می شده است)پر کار است و از بخش های بسیار زیبای بنا محسوب می شود. در بخش غربی نیز اُرُسی های زیبایی تعبیه شده است. در این عمارت تزیینات معماری مانند گچ بری، آینه کاری و کار چوب با مهارت به کار رفته است.
این ساختمان دارای چهار حیاط است که به ترتیب عبارت اند از: بیرونی، اندرونی، حیاط مطبخ و اصطبل. یکی از این حیاط ها تخریب شده است. این عمارت دارای یک رشته قنات است که آب حوض بزرگِ آب نمای مقابل تالار و دو حیاط دیگر از آن تأمین می شود. در ضلع جنوب غربی عمارت، حمام خصوصی با سبک و اسلوب معماری حمام های ایرانی ساخته شده است که دارای نقش های آهک بری و ستون های سنگی بسیار زیبا است. براساس نقل قول های مختلف ، احداث بنای اصلی عمارت آصف که به تالار تشریفات معروف است، احتمالاً مربوط به دوران صفویه است که در دوره های بعدی ، به ویژه در دوران قاجار و پهلوی به تدریج بخش هایی به آن افزوده شده است. عمارت آصف در نوع خود از نظر معماری منحصر به فرد است.

عمارت و باغ آیت الله مردوخ
روستای " نوره" در 18 کیلومتری جنوب غربی شهر سنندج واقع شده و بیش از سه هزار نفر جمعیت دارد." نوره" روستایی با معماری بومی منطقه کردستان است که در معماری آن از مصالح محلی، به ویژه سنگ های منطقه استفاده شده است.
بنای آیت الله مردوخ در دامنه یکی از تپه ماهورهای غرب کوه " آبیدر" و به فاصله 700 متری روستای نوره قرار دارد. این اثر قابل توجه، در جنوب روستا واقع ، و از موقعیت خاصی برخوردار است. نوع معماری آن قلعه ای و دارای چشم اندازی زیباست و اشراف کامل به محیط پیرامون و روستا دارد. این بنا در زمینی به مساحت 600 متر مربع ( اعیان 500 متر مربع و عرصه 550 متر مربع ) از مصالح محلی و در دو طبقه ساخته شده و در طرفین گوشه های شمالی و جنوبی دارای برج دیده بانی است. حیاط آن در ضلع غربی قرار دارد. طراحی و اجرای این بنا و باغ به وسیله " آیت الله مردوخ " انجام شده و توسط استادکاران بومی به ویژه استاد " عنایت الله " و استاد " علی محمد بنا" در سال 1322 شمسی ساخته شده است.

خانه آیت الله شیخ محمد مردوخ کردستانی
بنای آیت الله مردوخ در محله قطارچیان و ضلع شرقی خیابان مردوخ شهر سنندج واقع شده و اکنون در تملک خانواده دیگری است. این ساختمان دردو طبقه و زیرزمین، به شیوه معماری اصفهانی در دوره قاجاریه ساخته شد. این منزل دارای دالان ورودی طولانی، اتاق سرایدار، حیاط چهارگوش و راه پله ورودی از دو سمت تالار شاه نشین بود. در ساختمان از آب جاری و روش دفع سنتی فاضلاب استفاده می شد. در حیاط آن که دارای آب نما و فضای سبز است، حریم خصوصی و عمومی کاملا رعایت شده است. بر اثر کم توجهی مالکین فعلی ، در ساختمان تغییراتی حاصل شده است.

عمارت احمد زاده
این عمارت در ضلع شمالی بلوار نمکی شهر سنندج واقع شده و زمان ساخت آن به دوران حکومت پهلوی اول برمی گردد.
بنا دارای یک حیاط چهار گوش کوچک است و ساختمان آن در چهار طبقه با نمای جنوبی و تزیینات آجر تراش بسیار زیبا و پرکار در قسمت نمای اصلی، ساخته شده است. عمارت احمد زاده نسبت به سایر بناهای مسکونی استان، از شیوه اجرایی و تزیینات منحصر به فرد برخوردار ، و نوع معماری آن برون گرا است. از این رو با وجود یک حیاط در ضلع جنوبی، می توان گفت سبک معماری کردستانی که ویژگی بارز آن ایوان های ستون دار است در این عمارت به بهترین وجهی رعایت شده است.

عمارت امجدالاشراف
عمارت " امجدالاشراف " در خیابان صلاح الدین ایوبی شهر سنندج قراردارد. این بنا به سفارش " میر ابوطالب" که از تجار اصفهان بود، با چیره دستی و مهارت معماران و استادکاران اصفهانی در سال 1217 ه.ق ساخته شد. این عمارت در اصل شامل تالار تشریفات که در ایام محرم محل عزا داری سالار شهیدان بود و نیز بناهای مسکونی مجاور بود که بعدها دچار تغییرات و دگرگونی هایی به ویژه در قسمت جنوبی شد. فضاها و اطاق های سه دری و پنج دری در دو طبقه، گچ بری های پر کار با نقوش اسلیمی و در جوار آن نقاشی هایی متأثر از نقاشی غربی، قاب بندی های سقف حسینیه با نقاشی های زیبای منحصر به فرد در شهر سنندج، پنجره ها با شیشه های رنگی و سایر عناصر تزیینی به کار رفته در بخش های مختلف این عمارت، از جمله خصوصیات شاخص و منحصر به فرد این بنا است و آن را در زمره یکی از مهم ترین بناهای استان از نظر معماری، به ویژه تزیینات معماری قرار داده است. در نمای بنا، تزیینات آجرکاری خفته و راسته به خوبی کار شده است. این ساختمان دارای حیاط با حوض مستطیل شکل و سنگ فرش تخته پوش سنندجی است.

عمارت سرهنگ آزموده اردلان
این عمارت در بافت قدیمی محله قطارچیان سنندج، در کوچه خسروی نزدیک عمارت وکیل الملک واقع است. این بنای قدیمی که مالک اولیه آن فردی از خانواده " اردلان" بود، اکنون در تملک میراث فرهنگی کردستان قرار دارد. این عمارت دارای بخش های مختلفی است؛ سردر ورودی به فرم نیم هشتی و سکوهای قرینه سنگی با قوس های متداخل نیم دایره آجری و گره چینی است. حیاط چهار ضلعی مرکزی ساختمان با آب نما و باغچه، یاد آور معماری درون گرای ایرانی است. فضاهای دیگر شامل سه دری ها، دودری و پنج دری، تالار، اُرُسی زیبا و بدیع در هر یک از مدخل های ورودی فضاها، بسیار حساب شده و زیبا است. تمام فضا در پیرامون حیاط مرکزی و در دو طبقه ساخته شده است. تزیینات آن ترکیبی از اُرُسی، گچ بری رنگی، حجاری روی سنگ، آجر کاری به صورت خفته و راسته و استفاده از نرده های فلزی است. تاریخ ساخت دقیق منزل مشخص نیست، اما با توجه به نوع و ویژگی معماری بنا، به نظر می رسد که در دوره قاجار ساخته شده باشد.

مجموعه عمارت شیخ محمد باقرغیاثی
این ساختمان کنار عمارت وکیل الملک ، در ضلع شمالی خیابان کشاورز و در محله قطارچیان سنندج واقع است. این منزل که از خانه های بزرگ شهر سنندج محسوب می شود، دارای بخش های مختلف است که طی چند دوره ساخته شده است. سردر ورودی، مهم ترین بخش ساختمان، از نظر نوع معماری دارای ویژگی های منحصر به فرد است. بخش دیگر که ساختمانی سه طبقه است، در اوایل دوره پهلوی، در داخل حیاط اصلی و در کنار قنات ساخته شده است. برای رسیدن به داخل ساختمان باید سلسله مراتب خاصی را طی کرد؛ ابتدا باید از سردر، هشتی، حیاط بیرونی و سپس از حیاط اصلی و محلی که شیخ در آن ساکن بود، عبور کرد. فضاهای مختلف این مجموعه شامل پنج دری ها، سه دری ها، انبار، زیرزمین، هشتی، تراس، راهروها، هفت دری و مسجد است. تزیینات معماری این ساختمان شامل اُرُسی سازی که در نوع خود دارای طرح های اسلیمی قابل توجهی است، قاب بندی، گچ بری، حجاری روی سنگ و همچنین تزیینات آجر کاری است. امروزه بخش هایی از ساختمان ، تخریب شده ولی قنات آن به خوبی باقی مانده است. این بنا متعلق به " شیخ محمد باقرغیاثی" از عارفان برجسته سنندج بود و هنوز وراث آن مرحوم در آن زندگی می کنند. معمار بنا ، استاد" ابراهیم مختار پوریان" بود.

برج ها و کاروانسراها

برج اشقون بابا
برج "اشقون بابا" نزدیک شهر حسن آباد یاسوکند شهرستان بیجار واقع شده است. این بنا که از سنگ و آجر ساخته شده، دارای محوطه ای دایره شکل است. این برج احتمالاً از اقامتگاه های ( کوخ) بین راهی بود. قدمت برج اشقون بابا را برخی به دوره ایلخانی نسبت داده اند؛ اما از آنجا که آثار و بقایای مرمت دوره صفوی روی آن مشخص است، به نظر می رسد در دوره صفوی ساخته شده باشد.

برج اوچ گنبدخان
در فاصله 75 کیلومتری شمال غرب شهر بیجار، در روستایی به نام " اوج گنبد خان" برجی سنگی وجود دارد که به برج " اوج گنبد" معروف است. دلیل این که چرا برخی این گنبد را اوچ ( سه) می نامند، به طور دقیق مشخص نیست. ساختمان برج با محوطه دایره ای از سنگ و ساروج (مخلوطی است از آهک و خاکستر یا ریگ که در آب به مرور جذب انیدرید کربنیک کنند و آهکش به صورت سنگ آهک که محکم و پایدار است در می آید و از آن در جهت ساختن بنا استفاده می کنند) ساخته شده و سقف آن نیز با گنبد شلجمی ( اگر دو قوس از دایره بر سطحی محیط شود که هر دو از نصف دایره طولشان بیشتر باشد و انحداب یا کوژی آن دو در دو جانب باشد آن شکل را شلجمی گویند) از سنگ لاشه ای ساخته شده است. ابعاد داخلی برج 30/4 متر و ورودی آن 30/1 متر ارتفاع دارد. عرض دیواره های سنگی 90 سانتی متر و ارتفاع برج 6 متر است. از آنجا که این برج نیز در مسیر کاروان ها قرار داشت، به نظر می رسد که به عنوان اقامتگاه بین راهی در عصر صفویه ساخته شده و مورد استفاده بود.

برج ینگی ارخ
این برج در روستایی به همین نام در 63 کیلومتری شمال شهر بیجار قرار دارد و دارای پلانی دایره شکل است. مدخل برج " ینگی ارخ" در ضلع جنوبی بنا و در کنار جاده ای در مسیر رودخانه " قم چقای" واقع است. این برج از سنگ لاشه، ملات و ساروج ساخته شده و احتمالاً یک اقامتگاه بین راهی بود که در دوره صفوی مورد استفاده مسافران قرار می گرفت. این برج دارای گنبدی بود که تخریب شده، اما بقایای دیوارهای گچی آن موجود است. بنا در مسیر جاده زنجان- آذربایجان – کردستان واقع است و نشان از رونق تجاری و اهمیت این منطقه دارد.

کاروانسرای بانه
در فاصله 25 کیلومتری شرق شهر بانه، در کنار جاده سقز- بانه، آثاری از کاروانسرایی قدیمی به جای مانده که دارای محوطه های متفرقه کوهستانی است. این کاروانسرا، دالان طولانی و بزرگی داشت که در طرفین آن شش حجره ساخته شده بود. ساختمان کاروانسرا تمامی از سنگ ساخته شده و تمام فضاها با طاق آهنگ مسقف شده است. متأسفانه اکنون جز پی ها و دیوارها، بقیه ساختمان تخریب شده و نیاز به مرمت وسیع دارد. زمان ساخت بنا به طور دقیق مشخص نیست، اما به نظر می رسد که در دوره صفوی ساخته و در دوره قاجار هم مرمت هایی در آن صورت گرفته باشد.

کاروانسرای سقز
در ضلع غربی حمام" حاج صالح سقز" بقایای کاروانسرایی قدیمی دیده می شود که تنها بخش هایی از ضلع شمالی آن باقی مانده است. طرح آن شامل یک حیاط مستطیل شکل با آب نمایی در وسط و ردیف حجره هایی بوده که تعدادی از آنها هنوز موجود است. ساختمان سرا در دو طبقه بنا شده و دارای ستون های استوانه ای و پایه ستون های مربعی و ردیف قوس های نیم دایره است. طبقه فوقانی دارای یک ردیف ستون های چوبی به سبک معماری منطقه شمال غرب ایران بوده است. احتمالاً این ساختمان در زمان خسروخان اول ( دوره زندیه) ساخته شده است. معماری و نمای این کاروانسرا قابل مقایسه با نمای داخلی عمارت خسرو آباد سنندج است.

پل های تاریخی

پل شیخ ( قلیچیان)
پل شیخ در دو کیلومتری شمال شهر سنندج و در مسیر جاده آسفالته روستای "بابا ریز" و " قلیچیان" روی رودخانه قشلاق احداث شده است. این پل در مسیر ارتباطی سنندج به بیجار و زنجان قرار دارد. تاریخ دقیق ساخت پل و نام بانی آن مشخص نیست، اما با توجه به فرم ساخت و شیوه اجرای معماری طاق ها و پایه ها، گمان می رود که این پل در دوره قاجاریه ساخته و به تدریج در دوره های بعد، مرمت شده است. در دوران حکومت پهلوی اول، سه دهانه از شش دهانه پل که به صورت جناغی ( پنج و هفت) بود، بازسازی شد. اکنون، قوس های پل از نوع رومی و جناغی است. پهنای پل شیخ 3/5 و ارتفاع آن از کف رودخانه 7/6 متر است. این پل دارای شش دهانه است. از این میان چهار دهانه میانی بزرگ تر از دو دهانه کناری است. از آنجا که این پل به وسیله یکی از افراد عارف وبا نفوذ استان به نام " حاج شیخ شکرالله شهبازی" مرمت شد، به پل " شیخ " شهرت یافته است.

پل صلوات آباد
این پل در 15 کیلومتری جاده آسفالته بیجار- تکاب در روستای" صلوات آباد"، روی رودخانه " قزل اوزن" احداث شده است. پل در مسیر ارتباطی سلطانیه و زنجان با دیگر شهرهای غرب کشور از جمله بهار همدان، کرمانشاه و سنندج قرار دارد. تاریخ دقیق ساخت پل مشخص نیست، اما از شواهد پیداست که این پل با عناصر ویژه دوران صفویه ، به ویژه سنگ های حجاری شده و الگوهای معماری این دوران احداث ، و در دوره های بعد مرمت شده است. در ساخت این پل از قوس های و سکوهای متعدد با رعایت کامل اصول پل سازی در معماری ایران استفاده شده است. پل صلوات آباد دارای 9 چشمه با دهانه های متفاوت است. طول پل 130 متر و ارتفاع آن به نسبت موقعیت محل، بین 4/8 تا 12 متر متفاوت است. بر اثر سیلاب های سال 1375 شمسی، پل دچار تخریب و ویرانی بیش از حد شد. عملیات مرمتی و تعمیراتی در این پل از سوی میراث فرهنگی استان به تازگی پایان یافته است.

پل فرهاد آباد ( پل امیر)
این پل در 15 کیلومتری شمال غربی شهرستان قروه، در روستای " فرهادآباد" قرار دارد و در مسیر جاده قدیمی بیجار، روی رودخانه " بایتمر" احداث شده است. پل فرهاد آباد دارای 8 دهانه و 80 متر طول است. چشمه های وسط این پل بزرگ تر از دیگر چشمه ها است . نوع قوس های به کار رفته در این پل عموماً جناقی است . تاریخ ساخت پل به طور دقیق مشخص نیست و با توجه به شیوه معماری پل، به نظر می رسد که به احتمال قوی از پل های دوران صفویه ، باشد. این پل در زمان حکومت خسروخان اول مقارن با حکومت زندیه تعمیر و بازسازی شد و" فرهاد میرزای معتمدالدوله" زمانی که حاکم کردستان بود آن را مرمت کرد؛ از این رو آن را پل " فرهاد آباد" می نامند. از آنجا که این پل توسط امیر علایی به دست تعمیر سپرده شد، به نام پل امیر نیز مشهوراست. تخریب و ویرانی پل در اثر سیلاب های بهاری در سال 1369 موجب شد که میراث فرهنگی استان، احیا و مرمت کامل پل را به انجام برساند. روستایی به نام " ویس مرید" از موقوفات این پل است.

پل قجور
این پل که روی رودخانه " قزل اوزن" نزدیک روستای "قجور" از شهرستان بیجار و در مسیر جاده کاروان رو زنجان- بیجار واقع شده، در 50 کیلومتری شهر بیجار قرار دارد. طول پل با احتساب دو انتهای آن104 و حداکثر ارتفاع آن 12 و طول گذرگاه آن 5/6 متر است. این پل دارای چهار دهانه ی نسبتاً بزرگ با قوس های جناغی است و با استفاده از سنگ و ملات ساروج (مخلوطی است از آهک و خاکستر یا ریگ که در آب به مرور جذب انیدرید کربنیک کنند و آهکش به صورت سنگ آهک که محکم و پایدار است در می آید و از آن در جهت ساختن بنا استفاده می کنند) و آجر و گچ ساخته شده است. پل قجور دارای چشمه های کوچک تری در دو طبقه است و در ساخت پایه های آن سنگ های حجاری شده به کار رفته است. در سال های اخیر، بر اثر شدت جریان آب رودخانه، همه چشمه های این پل به جز یکی خراب شده است. با توجه به نوع معماری آن احتمالاً مربوط به دوره ایلخانی است.

پل قشلاق
این پل در شرق شهر سنندج، نرسیده به پایانه مسافربری ، واقع و در کنار راه آسفالته و روی رودخانه قشلاق احداث شده است. تاریخ دقیق ساخت پل مشخص نیست؛ اما به نظر می رسد بنای اصلی پل در دوران صفویه ساخته شده باشد. چنین نقل شده است که این پل در زمان " امان الله خان اردلان، تعمیر و مرمت کامل شد و بعد به دلیل خرابی و ویرانی بیش از حد، در سال 1268ه.ق، " میرزا رضا وزیر کردستانی" پل را باز سازی کرد. وجود یک سنگ نبشته بر سینه کوه مجاور پل سال 1289ه.ق، حکایت از تعمیر و مرمت پل در زمان " ناظم الایاله میرزا غلام حسین خان" دارد. پل قشلاق به پهنای 6 و طول 8 متر، دارای 6 دهانه است. میانگین ارتفاع این پل حدود 11 متر از سطح رودخانه است.

پل گاران
پل گاران روی رودخانه دایمی " گاران ( چم گاران) که از ارتفاعات بلند و برف گیر منطقه " سرشیوه" مریوان سرچشمه می گیرد، ساخته شده است. این پل ارتباط بین دو منطقه " جانوره" و " گاران" در مریوان را فراهم می سازد. پل در فاصله 12 کیلومتری شرق شهر مریوان و در 900 متری کارخانه آسفالت شهرداری واقع شده است. احداث پل با بسترسازی آغاز ، و سپس پایه های آن ایجاد شده و در ساخت آن ملات سنگ، ساروج و آجر به کار رفته است. برای ساخت پایه های پل از سنگ های تراشیده استفاده شده است.
پل دارای دو پایه شش ضلعی در میان رودخانه و دو پایه متصل به ارتفاعات طرفین رودخانه است و سه دهانه ( چشمه) دارد. طول پل 42، عرض آن 5/9 و ارتفاع آن 6 متر است. از آنجا که این پل ارتباط مریوان- سنندج را میسر می ساخت، احتمالاً در دوره " والیان اردلان" در زمان صفویه مرمت شده است. پل گاران در زمان ساسانیان ساخته شد و تا سال 1320 شمسی مورد استفاده بود.

حمام های تاریخی

حمام پاشاخان
این حمام در محله " قطارچیان" شهر سنندج قرار دارد و یکی از قدیمی ترین حمام های شهر سنندج است. حمام " پاشاخان" دارای هشتی، رخت کن، گرم خانه، خزینه، خلوتی، سرویس های بهداشتی و ... است. این بنا متأثر از سبک معماری اصفهانی و با مصالح محلی ساخته شده و در دوره های متعدد مورد استفاده قرار گرفته است.

حمام حسن آباد
در داخل شهر حسن آباد یاسوکند، حمامی قدیمی وجود دارد که از لحاظ معماری حائز اهمیت است. این حمام دارای ورودی، هشتی، حمام گرم و سرد، تون ( گرمخانه ) ، خزینه، اتاق تقسیم آب و... است. تمام فضاها با روش طاق و گنبد با سنگ لاشه ای مسقف شده که از ویژگی های بارز بنا است. در این بنا از ملات آبی به خوبی استفاده شده است و نشان می دهد با وجود این که معمارِ حمام محلی بوده ، از اصول معماری و طرح ها و عناصر مکمل آن آگاهی کامل داشته است. این حمام احتمالاً در دوره زندیه ساخته شده است.

حمامِ خان ( ظهیری)
این حمام در ضلع شمالی بازار سرپوشیده سنندج، پایین تر از مسجد داروغه واقع است. حمام دارای بخش های مختلفی از جمله سردر ورودی، سربینه ( رختکن ) ، حمام گرم، خزینه و... است. بر طبق کتیبه سنگی موجود در سردر ورودی ، حمام در سال 1220ه.ق به دستور " امان الله خان اردلان" ساخته شد و بعدها به سبب تملک آن توسط " امین التجار" در سال 1296 ه.ق ( دوران حکومت فرهاد میرزای معتمدالدوله، عموی ناصرالدین شاه) مورد مرمت و باز سازی عمده قرارگرفت. کتیبه موجود نیز گویای این امر است. تزیینات معماری مسجد شامل آهک بری های پرکار با نقوش گل و گیاه و حیوانی ، کاشی کاری های هفت رنگ با نقش مایه های بومی و محلی و نیز سنگ فرش مرمرین است . این حمام قابل مقایسه با حمام " قصلان " در روستای قصلان شهرستان قروه است و یکی از بزرگترین حمام های کردستان به شمار می آید. احتمالاً این حمام به پیش از دوره ی قاجار تعلق دارد و شاید در دوره ی صفویه ، هم زمان با قلعه و بازار ساخته شده باشد . تاریخ موجود در کتیبه نیز احتمالاً مربوط به زمان مرمت آن است.

حمام خدری
در کنار پاساژهای متعدد شهر بانه که با نام " خدری " معروف است ، حمامی قدیمی وجود دارد که دارای فضاهای مختلفی است و مشابه آن در بیشتر حمام های قدیمی استان کردستان دیده می شود . این حمام فاقد تزیینات است ، ولی فعلاً قدیمی ترین اثر معماری موجود در شهر است و باید مورد مرمت کامل قرار گیرد.

حمام شجاع لشکر
این حمام قدیمی در کوچه " یمین لشکر " از محله سرتپوله ، مجاورمنزل " شجاع لشکر" واقع شده و به نظر می رسد که متعلق به همین شخص بوده است. این حمام که کوچک تر از حمام های شهری است دارای ورودی، حمام سرد، گرم خانه، میان دو خزینه، تون حمام و ... است. تزیینات حمام کمتر قابل مشاهده است، چون در سال های اخیر روی آن به طور کامل پوشیده شده است. ساخت حمام به دوره قاجاریه باز می گردد.

حمام شیشه
حمام شیشه در ضلع شمالی بلوار کردستان و مجاور پل و مسجد " ملاویسی " قرار دارد و از بناهای عمومی و قدیمی شهر سنندج به شمار می رود. این حمام دارای فضاهای ورودی، هشتی، سربینه و حمام گرم با ستون های سنگی است. سکوها، آب نمای گرم و سرد، خزینه و خلوتی بنا دارای خصوصیات ویژه ای است. در حمام زنانه در کوچه مجاور حمام قرار دارد.
از در و پنجره ها و شیشه های رنگی، که وجه تسمیه حمام به آن باز می گردد، آثار زیادی باقی نمانده است. از دیگر ویژگی های این بنا، تزیینات آهک بری است که شامل نقش های مختلف گیاهی و حیوانی است. به احتمال قریب به یقین این حمام در دوره قاجار بنا شده است. حمام شیشه تا چند سال پیش مورد استفاده بود.

حمام صلاحی
در ضلع شرقی خیابان فردوسی و مجاور بازار قدیمی سنندج ، در زیر مغازه های پیرامون، حمامی قرار دارد که به گرمابه ممتاز ( صلاحی) مشهوراست. این حمام در سطح پایین تری از حمام های قدیمی شهر سنندج قرار دارد. این امر احتمالاً برای بهره گیری بهتر از قنات های قدیمی شهر بوده است. حمام دارای بخش های مختلف شامل سردر ورودی، هشتی، حمام سرد، خلوتی، گرم خانه، خزینه و ... است. ویژگی انحصاری بنا، قرارگیری در سطح پایین و نوعی قوس های معماری و نیز چهار فضای گنبددار است که هر یک عملکرد خاصی داشته اند. به نظر می رسد هم زمان با ساخت بازار و قلعه سنندج، این حمام ایجاد شده باشد. مجاورت حمام با بازار و کار هم زمان به آن مؤید این مدّعا است.

حمام عبدالخالق
این حمام در ضلع شرقی راسته بازار سنندج قرار دارد. تاریخ ساخت آن دقیقاً مشخص نیست و احتمالاً به دوره قاجاریه تعلق دارد. حمام دارای فضاهای مختلفی است که در بیشتر حمام های استان نیز دیده می شود. آب لازم برای این حمام از آب جاری قنات های شهر تأمین می شود. ارتفاع سقف این حمام نسبتاً بلند است و ستون های چهارگوش سنگی، آب نما، حجره ها، رخت کن، گرم خانه، خلوتی ها و سرویس خزینه ی آن تابع اسلوب حمام سازی ایرانی در دوره صفوی است . تزیینات معماری این بنا مشخص نیست، زیرا سطح دیوار آن با سیمان و کاشی جدید پوشانده شده است؛ ولی گفته می شود این حمام دارای تزیینات آهک بری که در شهر سنندج بسیار رواج داشت، بود. این بنا با حمام " وکیل الملک" در شهر سنندج قابل مقایسه است و اکنون در تملک میراث فرهنگی استان کردستان قرار دارد.

حمام عمارت آصف
در داخل مجموعه عمارت" آصف وزیری" حمام کوچکی وجود دارد که یکی از زیباترین حمام های غرب کشور است. این بنا به سبک معماری اصفهانی و مانند سایر حمام های استان اما در مقیاس کوچک تر ساخته شده و دارای ورودی ، محل انتظار، حمام سرد، رخت کن، میان در، حمام گرم ، خزینه خلوتی، تون ( گرمخانه ) ، سرویس بهداشتی و فضای اضافی برای منبع آب است.
این بنا دارای شش ستون سنگی با تزیینات طنابی است و از تزیینات آهک بری پرکار، کاشی های خشتی آبی رنگ، حجاری روی سرستون ها و ستون های سنگی برخوردار است. تزیینات طنابی ستون ها و سرستون های این حمام، از ویژگی های منحصر به فرد آن است. این حمام فقط مورد استفاده اختصاصی خانواده آصف بود.

حمام عمارت مشیر دیوان
در داخل عمارت " مشیردیوان " حمامی به سبک حمام های قدیمی اما در مقیاس کوچک تر ساخته شده که دارای ویژگی های خاص و بخش های مختلفی است. در داخل حمام سرد ، تزیینات کاشی کاری یک رنگ و آهک بری با نقش گیاهی و هندسی کار شده است. حمام گرم آن نیز آهک بری های پر کاری دارد و در کف ها از سنگ مرمر صیقل یافته ی "قصلان" استفاده شده و تمام فضاهای حمام با گنبد های آجری مسقف شده اند. زمان ساخت حمام به طور دقیق مشخص نیست؛ اما احتمالاً در دوره قاجار ساخته شده است. این حمام به طور اختصاصی در اختیار خانواده مشیر دیوان بود.

حمام عمارت ملا لطف الله شیخ الاسلام
در مجموعه عمارت "ملا لطف الله شیخ الاسلام سنندج " که هم اکنون اداره کار میراث فرهنگی استان کردستان از آن بهره می گیرد. حمامی قدیمی وجود دارد که در بخش اندرونی و در ضلع غربی طبقه زیرزمین عمارت قرار گرفته است. این حمام دارای تزیینات آهک بری و کاشی کاری یک رنگ است و طرح های هندسی – اسلیمی و حیوانی از مهم ترین نقوش آن به شمار می آید. این حمام دارای ورودی، حمام سرد، حمام گرم ، تون ، خزینه و خلوتی است و در کف سازی آن از سنگ مرمر استفاده شده است. این بنا هم زمان با کل مجموعه عمارت در دوره قاجار ساخته شد.

حمام عمارت وکیل
در مجموعه عمارت " وکیل الملک " و متصل به پارک سپیدار، حمامی قدیمی قرار دارد که احتمالاً فقط مورد استفاده افراد خانواده وکیل بود. این حمام دارای فضاهایی است که در تمام حمام های منطقه دیده می شود. به نظر می رسد این حمام هم زمان با احداث مجموعه عمارت وکیل که به دوره زندیه باز می گردد، ساخته شده باشد. استفاده از آهک بری در سطح وسیع بر دیوارها و در فضاهای گرم و سرد حمام به چشم می خورد و نقش های به کار رفته برای تزیین حمام شامل اشکال هندسی گیاهی و حیوانی است که از نقش طاووس بیشتر استفاده شده است.

حمام قصلان
روستای " قصلان " در مسیر دینور- زنجان، در5 کیلومتری شمال شهر قروه قرار دارد. سرچشمه رودخانه شور و تپه بزرگ باستانی آن از عملکرد وسیع شهری قصلان در دوره های تاریخی حکایت دارد. حمام زیبا و بزرگ قصلان و برج آن در سال 1255ه.ق در روزگار " آصف اعظم " تعمیر شد. تاریخ ساخت حمام احتمالاً مربوط به اواخر عهد زندیه و در زمانی است که " خسرو خان اول" به عنوان والی کردستان حکومت داشت. این بنا دارای بخش های مختلفی مانند هشتی، حمام سرد، هشتی و میان در، حمام گرم، خلوتی های خصوصی وعمومی ، خزینه و تون است و تزیینات منخصر به فرد آهک بری با طرح های گیاهی، هندسی، انسانی و حیوانی درآن مشاهده می شود که در نوع خود با اهمیت و قابل مقایسه با حمام خان در شهر سنندج است.

حمام منزل معمارباشی
در داخل منزل بزرگ " معمارباشی" که به استاد " الله مراد اقلیدس" اشتهارداشت ؛ حمامی در مقیاس کوچک، با سبک معماری حمام های قدیمی ساخته شده که از نظر معماری به ویژه تزیینات آهک بری حائز اهمیت است. طرح های هندسی، گیاهی و حیوانی این حمام در نوع خود منحصر به فرد و نشان گر اهمیت این فضا در شهر سنندج است. تاریخ دقیق ساخت حمام مشخص نیست؛ ولی با توجه به ساخت عمارت در اواخر دوره قاجار، احتمال دارد این حمام مربوط به اوایل عصر پهلوی باشد.

حمام وکیل الملک
این حمام کنارعمارت وکیل و مجاور بازارچه قدیمی وکیل در شهر سنندج واقع شده است. زمان ساخت دقیق آن مشخص نیست؛ اما براساس شواهد، نوع معماری و تزیینات وابسته به آن، چنین استنباط می شود که احداث آن مربوط به دوران افشاریه و ادامه سبک صفوی باشد. این مهم به ویژه در عناصری مانند ورودی حجره انتظار، رخت کن، حمام گرم، هشتی، خزینه، آب انبار، تون و... به خوبی قابل مشاهده است. حمام دارای تزیینات آهک بری است که طی چند سال گذشته با سیمان روی آنها پوشانده شده است. حمام ، بسیار بزرگ و کف سازی های آن سنگی است و افزون بر آن، از آجر، سنگ و ملات آهک استفاده شده است. ستون های سنگی قطوری در داخل حمام سرد و گرم دیده می شود. در مجموع ، ترکیب و قرارگیری فضا نشانگر ذوق و سلیقه بالای معمار است.

کلیساها و بازارهای تاریخی

کلیسای سنندج
این بنا در ضلع غربی خیابان نمکی و در محله قدیمی " آقازمان" که محله ای مسیحی نشین است قرار دارد. اواخر صفویه در زمان حکومت شاه عباس دوم ، هنگامی که ارامنه توسط دولت عثمانی به ایران تبعید شدند، گروهی از آنها در شهر سنندج ساکن و احتمالاً درهمان زمان به ساخت کلیسا اقدام نمودند. شیوه ساخت و نوع معماری کلیسای سنندج تحت تأثیر معماری سبک اصفهانی است و تلفیقی از نماسازی سبک بومی مانند طاق نما و ستون نمای آجری در آن به کار رفته که به فرم مشعل در بخش فوقانی به صورت سه ترکی آجر کاری شده است. خطوط عمودی در نمای بیرونی ساختمان تاکید بر ارتفاع کلیساست.در گل دسته ناقوس کلیسا کاشی ها و گره چینی قابل ملاحظه است. حجاری سنگ های سر در ورودی که دارای نقش گل لوتوس و ترنج است، کار استادان سنندجی است. این کلیسا دارای قناتی فعال است و آب نمای زیبایی نیز در داخل حیاط آن در ضلع جنوبی دیده می شود.

بازار قدیمی سنندج
شهر سنندج دارای دو بازار بزرگ و عمده است که یکی از آنها به بازار قدیمی شهرت دارد. محوطه این بازار به شکل یک مستطیل بزرگ است و با بیشتر بازارهای ایرانی که به صورت خطی شکل گرفته اند، تفاوت دارد. این بازار با الهام از بازار پیرامون میدان نقش جهان اصفهان ساخته شده است در وسط این بازار سراهای مختلفی قرار داشت که در اثر خیابان کشی در اوایل حکومت پهلوی از بین رفت و بازار به دو بخش تقسیم شد. بخش شمالی خیابان را بازار "سنندجی" و قسمت جنوبی را بازار"آصف" می نامند. از چهار دروازه قدیمی بازار سنندج ، اکنون سه دروازه در مدخل ورودی قدیمی باقی مانده است.
تاریخ ساخت بازار سنندج به زمان " سلیمان خان اردلان" در سال1046ه.ق باز می گردد. دراین تاریخ سلیمان خان از طرف شاهان صفوی به عنوان والی کردستان منسوب و سنندج به عنوان مرکز ایالت کردستان انتخاب شده بود. این بازار و قلعه حکومتی (دژسنه) هم زمان ساخته شده اند.سقف راسته بازار به صورت طاق و گنبد ساخته شده و سقف حجره ها نیز به صورت طاق اجرا شده است. مصالح به کار رفته در بازار بیشتر سنگ، خشت و آجر است.

بازار سرتپوله سنندج
یکی از بازارهای سنندج به نام بازار " سرتپوله" درمحله ای به همین نام واقع است. این بازار از خیابان شهدا آغاز و به ابتدای بازار مستطیل شکل قدیمی متصل می شود. بازار سر تپوله در مسیر راه قدیمی مریوان و سقز به کردستان عراق که هنوز بقایای آن موجود است، شکل گرفته . این بازار در گذشته در مسیر راه کاروان رو برای رسیدن به بازار اصلی سنندج قرار داشت. گذر اصلی بازار فاقد سقف و دارای حجره ها و مغازه هایی از حرفه های مختلف است. اگر چه امروزه این بازار از رونق گذشته برخوردار نیست، ولی همچنان به حیات خود ادامه می دهد.

بازار بیجار
بازار بیجار در مرکز این شهر واقع شده و از بقایای بافت قدیمی شهر بیجار به حساب می آید. این بازار شامل یک راسته طولانی شمالی – جنوبی، تیمچه ای به نام " حاج شهباز" و سرایی به نام سرای " امیر تومان " است. امروزه تنها شانزده باب حجره از معماری قدیم بازار در دو طرف راسته اصلی باقی مانده و بقیه حجره ها و راسته ها تغییر کرده است. در پوشش مغازه ها از طاق استفاده شده است. موقعیت جغرافیایی بیجار که بر سر راه کردستان و آذربایجان قرار دارد، موجب وسعت و گستردگی خاص این بازار شده است. در گذشته نیز این بازار به دلیل قرار گرفتن در مسیر کاروان های تجاری از رونق درخور توجهی برخوردار بود.تاریخ دقیق ساخت بازار بیجار مشخص نیست ولی با توجه به نوع معماری و بقایای وضعیت موجود آن ، به نظر می رسد که احتمالاً در دوره قاجار ساخته شده باشد.

تیمچه حاج شهباز
در ضلع شرقی راسته بازار بزرگ بیجار، تیمچه ای زیبا قرار دارد که به نام تیمچه "حاج شهباز" معروف است. این تیمچه دارای یک فضای سرپوشیده مرکزی است که حجره هایی در پیرامون آن شکل گرفته است.ویژگی معماری این تیمچه در نوع قوس ها و کاربندی هایی است که در سقف آن اجرا شده است. همچنین نورگیرهای آن در سقف و در ترکیب با کاربندی ها، تصویری زیبا پدید آورده که نشان گر تفکر و ذوق بالا و قابل توجه است.

سرای امیر تومان
در ضلع غربی بازار بیجار سرایی قدیمی وجود دارد که در زبان محلی به تیمچه "امیر تومان" معروف است. این سرا به علت مجاورت با پارکی کوچک، از موقعیت مناسبی در شهر بیجار برخوردار است.سرای امیر تومان دارای یک حیاط مرکزی با حجره هایی در پیرامون است . محوطه آن به شکل هشت و نیم هشت است و در یک طبقه با مصالح خشت، آجر و سنگ ساخته شده . این سرا در گذشته به عنوان مکان تجاری قابل توجهی در کنار بازار قدیمی بیجار مطرح بود.این بنا هم احتمالاً در دوره قاجار ساخته شده است.

بازار قدیمی سقز
از بازار اصلی و قدیمی شهر سقز آثار زیادی بر جای نمانده است و تنها آثار به جای مانده شامل بقایای راسته های آن است که در طی چند دهه گذشته به کلی از نظر معماری دگرگون شده است. با توجه به آثار به جای مانده از کاروانسرای " تاجوانشیر" در کنار این بازار، می توان به اهمیت بازار سقز در گذشته پی برد.

مقابر بزرگان

بقعه پیر خضر
در روستای " پیرخضر" در دو کیلومتری بیجار بقعه ای به همین نام وجود دارد. این بنا دارای محوطه ای چهار ضلعی با گنبدی شَلجَمی (اگر دو قوس از دایره بر سطحی محیط شود که هر دو از نصف دایره طولشان بیشتر باشد و قوس آن دو یر دو جانب باشد آن شکل را شلجمی گویند) است که با سنگ لاشه و آجر خشت و سنگ های حجاری شده بنا شده و مدفن یکی از عرفا و سادات منطقه، معروف به " پیرخضر" است. تاریخ سنگ نبشته قدیمی روی مزار مشخص نیست، اما نوع خط ، قدمت ساختمان را به دوره صفوی می رساند. این بقعه در سال 1378 به وسیله میراث فرهنگی کردستان به طور کامل مرمت شد.

مقبره شرف الملک
این بنا در انتهای خیابان کشاورز سنندج واقع است. روی تپه شرف الملک که گورستان است، دو ساختمان قدیمی جدا از هم قرار دارد که یکی از آنها به " علی اکبرخان شرف الملک" پسر مرحوم " محمد صادق خان" پسر "امان الله خان بزرگ"، از والیان کردستان تعلق دارد. بنا به صورت مکعب ساده با گنبدی بر فراز آن است. در این مقبره که به مقبره" شیخ محمود نودشه ای" نیز معروف است، برخی از اعضای خانواده اردلان نیز دفن شده اند. این مقبره فقط روزهای جمعه برای ذکر دعا و قرائت قرآن باز است.

مقبره شیخ محمد باقر غیاثی
این مقبره که حدود 50 سال پیش روی تپه شرف الملک سنندج ساخته شد، به یکی از عرفای اواخرعصر قاجار، " شیخ محمد باقر غیاثی" تعلق دارد. بنا دارای محوطه ای مربع شکل با سقف گنبدی است که از داخل به روش بسیار زیبایی آینه کاری شده است. در این مکان روزهای پنج شنبه و جمعه دعا خوانی و قرائت قرآن برگزار می شود.

مقبره شیدای نازار
این بنا در بلندترین نقطه کوه " شیدا " در شمال شرقی روستای " ظفرآباد" از توابع قروه قرار دارد و از هر سو قابل رؤیت است. این بنا با محوطه ای مربع شکل، حدود 9 متر ارتفاع دارد. بنا از آجرهای قرمز به ابعاد 5×22×22 سانت با قوس های سلجوقی ایلخانی ساخته شده و زمان احداث آن به طور دقیق مشخص نیست. در داخل ، طاقچه هایی در اطراف، با قوس های پاتو و شبدری، گچ کاری و گچ زبره دیده می شود که حاصل ابتکار استادکاران آن دوره است. درکتاب" تحفه ناصری" آمده :" در این بنا سبحان وردی خان جدّ امان الله خان بزرگ، والی کردستان، معاصر نادر افشار مدفون است". شیدا را" شیدای نازار" هم می گویند. این بنا یاد آور بناهای پیش از اسلام و به صورت چهار طاقی است و مرمت آن احتمالاً سال 1167 ه.ق هم زمان با دفن " سبحان وردی خان" در آن است.

بقعه شیخ نجم الدین
بقعه" شیخ نجم الدین نقشبندی" در روستای " امروله" از شهرستان سنندج ، به یکی از مشایخ طریقت نقشبندی تعلق دارد. این بنا دارای یک فضای مربع با ایوان ستون دار چوبی است که با سنگ و آجر ساخته شده و از دوره قاجار به جای مانده است.

امامزاده ها

بقعه بابا گرگر( امامزاده سید جلال الدین)
این بقعه در روستایی به نام " بابا گرگر" و در شهرستان قروه واقع شده است. این بقعه به امامزاده " سید جلال الدین بن موسی الرضا" (ع) و "باوه گرگر" نیز مشهور است. بنای مقبره روی صخره سنگی حاصل از آب ها و گازهای معدنی ساخته شده است. ورودی بنا به صورت دیوارچینی از خشت و قلوه است و پوشش چوبی دارد و اتاق مقبره دارای گنبدی شَلجَمی (اگر دو قوس از دایره بر سطحی محیط شود که هر دو از نصف دایره طولشان بیشتر باشد و قوس آن دو در دو جانب باشد آن شکل را شلجمی گویند ) است. در ساخت گنبد از سنگ های لاشه ای محلی روی پایه های خشتی و سنگی استفاده شده است. این بقعه دارای تزیینات خاصی نیست.در این محل چشمه های آهک ساز فراوان، برجستگی هایی را به وجود آورده اند که مشهورترین آنها " اژدها" نام دارد. این پدیده حدود 300 متر طول ،5 متر ارتفاع و پهنایی بین 4 تا 7 متر دارد. مردم منطقه به این بقعه ی شریفه اعتقاد وافری دارند . در مورد این سنگ که به شکل اژدهاست، نقل قول های مختلف شده است.تاریخ دقیق ساخت بقعه مشخص نیست، ولی به نظر می رسد که پیش از دوره قاجار توسط معماران محلی ساخته شده باشد.

امامزاده پیر عمر
این بقعه در ضلع جنوبی خیابان امام خمینی سنندج، مجاور قلعه حکومتی " سنه دژ" قدیم قرار گرفته است. این مجموعه شامل مقبره، مسجد، فضاهای مجاور و آرامگاه خانواده های مشاهیر و بزرگان سنندجی است. بنای اصلی مقبره در زمان "سلیمان خان اردلان" در سال 1046 ه.ق ساخته شده و در دوره های بعد، در زمان " خان پاشای بابان" ، میرزا صادق خان" مستوفی باشی کردستان پسر مرحوم "میرزا رضای وزیر"، " محمد ابراهیم خان نوری نظام الدوله" و ... توسعه یافت.
بنای امامزاده از سه فضای گنبددار تشکیل شده و دو قسمت آن به عنوان زیارتگاه و قسمت دیگربه عنوان مسجد مورد استفاده است. این بنا شامل تزئینات آجری، گچ بری، آینه کاری و اُرُسی (نوعی در قدیمی که دارای چهارچوب مخصوص بوده و با بالا و پایین رفتن باز و بسته می شده است ) های زیبا و نیز خط بنایی در حاشیه گنبد است.این امامزاده را پسر بلا فصل حضرت علی(ع) می دانند و نام ایشان را "سیدعبدالصمد" ذکر نموده اند که چون در بلاد اهل تسنن درگذشت، او را پیرعمری ها( پیرعمر) خوانده اند.

امامزاده پیر محمد
این بقعه در میدان نبوت شهر سنندج، بالای تپه، در گورستان قدیمی " پیرمحمد " واقع شده است. این بنا محل دفن " امامزاده محمد بن یحیی " مشهور به " پیرمحمد" فرزند پیرعمر است. او از اولین ساداتی است که در این منطقه سکونت اختیار نمودند.

امامزاده طاقه گوره
این مجموعه در خیابان شهدای محله جورآباد سنندج قرار دارد و شامل دو بخش امامزاده و مسجد و حیاط در ضلع شمالی است. ساختمان امامزاده با دو گنبد عرق چین مسقف شده است. در طرفین بنای مسجد، دو ردیف پله مارپیچی که به حجره های کوچکی منتهی می گردد، تعبیه شده است. از عوامل تزیینی بنا می توان به طاق نماهای آجری با قوس های نیم دایره، نعل اسبی، خفته و راسته و... اشاره کرد. با توجه به نوع معماری موجود، احتمالاً این بنا در دوره قاجار ساخته شده است. مسجد این مجموعه دارای شبستانی با چهار ستون چوبی به سبک مساجد کردستان است.

امامزاده عقیل
این امامزاده در شهر حسن آباد یاسوکند، از توابع بیجار قرار دارد. بنای امامزاده عقیل یکی از قدیمی ترین آثار معماری کردستان در دوره اسلامی است و احتمالاً به دوره سلجوقی تعلق دارد.بنای این امامزاده در یک محوطه قدیمی وسیع قرار گرفته و آثار سفالینه های آن از دوره سلجوقی و ایلخانی به جای مانده است.این بنا مربع شکل و ابعاد فضای داخلی آن 6×5/6 متر است. در هر یک از اضلاع بنا، طاق نما و در گوشه ها فیلپاهایی به شکل دایره تعبیه شده است. از مشخصات بارز معماری این بنا آجرکاری با طرح ها و نوشته های مختلف است و عبارت" بسمله" آن خوانده شده است. در داخل ساختمان ، تزیینات گچ بری جالب و کتیبه هایی به خط کوفی است. کتیبه ها حاوی آیات قرآنی و احتمالا زمان ساخت بنا است. گنبد بنا تخریب شده است. نوع معماری و تزیینات به کار رفته در بنا، تاریخ احداث آن را به دوره سلجوقیان نسبت داده و تداوم استفاده از آن را در زمان ایلخانیان نشان می دهد.ساختمان امامزاده قابل مقایسه با امامزاده " باکندی" و بقعه "پیر" در تاکستان است و به ویژه، از نظر نمادهای تزیینی با بقعه پیر در تاکستان شباهت بسیار دارد. این بنا را می توان در شمار مهم ترین بناهای دوره سلجوقی در ایران به حساب آورد.

امامزاده هاجره خاتون
این امامزاده در خیابان صلاح الدین ایوبی، در محله قدیمی سرتپوله شهر سنندج واقع است. این امامزاده به صورت مجموعه شامل سه حیاط با فضاهای مجاور ، مقبره ، مسجد و آرامگاه مشایخ و بزرگان سنندج است. مقابر مشایخ با گچ بری های زیبا و نقوش گل و گیاه، کار استادان و هنرمندان بزرگ تزیین شده است. این قسمت از مهم ترین ویژگی های این بنا به شمار می رود. استفاده از معماری سبک کردستانی در ایجاد ایوان ستون دار در سمت جنوب از دیگر ویژگی های این بنا است. در این مجموعه در کنار مسجد ، حجره هایی برای آموزش علوم دینی به طلاب ساخته شده است. براساس روایات موجود، این امامزاده شریفه، خواهر امام رضا(ع) است که در سفر آن بزرگوار به خراسان در کردستان فوت نمود و در این مکان به خاک سپرده شد.در کتاب های تاریخ آمده است:" الله یعقوب" به آبادانی و ایجاد فضاهای بیشتر در مقبره "هاجر خاتون" همت گماشت و مسجدی به نام ایشان در کنار مقبره وی بنیاد نهاد. بعدها، مرحوم عارف " شیخ شکرالله شهبازی" مشهور به " شهباز سنه دژ" به بازسازی و توسعه امامزاده اقدام نمود و موقوفاتی را برای این مجموعه در نظر گرفت.
از امامزاده های دیگر استان می توان به بقعه " پیرعکاشه" در شهرستان کامیاران، مقبره " پیرشالیار" در هورامان (اورامان)، مقبره " شیخ فاضل گروسی " در بیجار و" شیخ عباس کومایین " در کامیاران اشاره کرد که هر یک از آنها زوّار خاصی دارند.

مسجدهای تاریخی

مسجد رشید قلعه بیگی
این مسجد که در ضلع جنوبی بازار سنندج قرار دارد و اوایل حکومت قاجار ساخته شده ، از قدیمی ترین مساجد استان کردستان است. مسجد دارای شبستانی دو طبقه با ستون های چوبی است. ورودی آن نیم هشتی با قوس های متداخل نیم دایره ( هلال )، خواجه نشین و سکوهای اطراف و طاق نماهای متعدد از نوع قوس کلیل با بافت خفته- راسته آجری است.حیاط، چهار ضلعی و دارای آب نما است. ورودی بنا پله دار است و از دو طرف صحن مسجد به ایوان و شبستان که دارای چهارستون چوبی است، راه می یابد. طاق نماهای آجری بیرونی و داخلی از ویژگی های تزیینات معماری این مسجد محسوب می شود. مسجد رشید قلعه بیگی دارای اتاقی هایی در طبقه اول و دوم است که در اصطلاح محلی به آنها اتاق فقیه ( طلاب علوم دینی) می گویند.این مسجد به سبک مسجدهای منطقه کردستان ساخته شده و کلیه ویژگی های این مساجد یعنی شبستان ستون دار چوبی ( به ویژه چهار ستون)، ایوان سمت حیاط و ایوان دیگری رو به سمت جنوب را دارا است.

مسجد و تکیه عبدالله بیگ
این بنا در بافت قدیمی شهر سنندج، در محله سرتپوله و ضلع شرقی خیابان شهدا قرار دارد. مسجد عبدالله بیگ دارای دو بخش اصلی است: حیاط که در ضلع جنوبی قرار گرفته و دارای یک آب نما است و بخش دیگر که فضای اصلی مسجد است و با طاق، چشمه طاق و گنبد مسقف شده و دارای ایوانی قوس دار رو به سمت جنوب و حیاط است. اخیراً یک پنجره بزرگ فلزی در این قسمت تعبیه شده است. نوع قوس های این بنا یادآور معماری اصفهانی است و در تزیینات آن آجر کاری خفته و راسته در نماسازی و گره چینی به کار رفته است. نرده های فلزی به سبک اوایل عصر پهلوی نیز در ساختمان مشهود است.در طرفین ایوان، حجره هایی در دو طبقه ایجاد شده که محل آموزش طلاب علوم دینی است. این مسجد را می توان در زمره مساجد یک ایوانی کردستان قلمداد نمود. تاریخ دقیق ساخت مسجد مشخص نیست و احتمالاً به اوایل دوره قاجاریه تعلق دارد.

مسجد قوله
این مسجد در محله قطارچیان سنندج، در ضلع جنوبی بلوار کردستان واقع است. بنای آن بر مبنای معماری بومی کردستان ، از ستون های چوبی قطور تشکیل شده است. آب نمای گود، سرداب و زیرزمین در این مسجد به خوبی ترکیب شده است.این مسجد درمحل گودی قرار دارد و از این رو به مسجد " قوله" معروف شده است. احتمالاً قدمت آن مربوط به اوایل دوره زندیه است و در اوایل دوره پهلوی نیز تغییرات و مرمت هایی در آن صورت گرفته است. آب جاری مسجد از قنات های شهر تأمین می شود و اکنون نیز فعال است.

مسجد ملا احمد قیامتی
این مسجد در ضلع غربی بازار سنندج، کنار ورودی غربی بازار قرار گرفته است. بنای مسجد به سبک شبستانی و در یک طبقه ساخته شده و دارای یک ایوان ستون دار و شبستان با چهارستون چوبی است. مسجد در ضلع جنوبی دارای یک حیاط با آب نما است که از آب قنات بهره می جوید. مصالح عمده به کار رفته در آن سنگ، آجر، خشت و چوب است و در طرفین ایوان و شبستان اصلی دو راهرو تعبیه شده است. یکی از ویژگی های مسجد، وجود کتیبه هایی به خط ثلث از خطاطان مشهور به نام
" ملاحسن حزین کردستانی" است که در دیوارشبستان و ایوان نصب شده است.این مسجد نیز به دوران قاجاریه تعلق دارد.

مسجد میرزا فرج الله
این مسجد در ضلع شمالی خیابان 17 شهریور ( سه راهی شیخان ) سنندج قرار دارد. بنا شامل شبستان ستون دار با چهار ستون چوبی است که ایوان ستون دار چوبی در مقابل آن قرار دارد. در اطراف ایوان راهروهایی در دو طبقه ساخته شده است.
معماری این مسجد با اصول و شیوه های معماری ایران و متأثر از بنای مسجد دارالاحسان اجرا شده است و تمامی مصالح به کار رفته در آن محلی است.از عمده تزیینات مسجد می توان به پنجره های مشبک با گره چینی و دو ایوان ستون دار در اضلاع شرقی و جنوبی اشاره نمود. این مسجد به دوران قاجاریه تعلق دارد و بانی آن، " میرزا فرج الله وزیر" از افراد صاحب منصب این عصر در کردستان به شمار می رفت.

مسجد و قرآن نِگِل
"نِگل" مرکز دهستانی به همین نام از توابع بخش" کلاترزان" سنندج است که در 65 کیلومتری غرب سنندج و در مسیر جاده سنندج – مریوان قرار دارد. در کتاب های تاریخی " حدیقه ناصریه" و " تحفه ناصریه" مطالبی به این شرح آمده است:" در یکی از دهات این بلوک که نگل اسم دارد... مسیر قدیمی که به مسجد عبدالله عمر یا عبدالله عمران مشهور است و قرآنی در این مسجد هست خیلی بزرگ به خط کوفی نوشته شده".
در داخل مسجد روستای نگل، قرآن خطی از دوران گذشته وجود دارد که بنا به اعتقادات و باورهای مردم ، یکی از چهار قرآن خطی است که در زمان خلیفه سوم" عثمان بن عفان" به رشته تحریر در آمده و به چهار اقلیم دنیا فرستاده شده است. به همین دلیل، مردم اعتقاد زیادی به این کلام الهی دارند و در حل مشکلات و گرفتاری های زندگی خود از آن یاری می جویند و قسم دروغ به آن را گناهی بزرگ و نابخشودنی می دانند. چگونگی انتقال این قرآن به روستای نگل روشن نیست؛ اما با توجه به گفته ها و حکایات عامه، این قرآن در دوران صفویه از دل خاک بیرون آورده شد و از آن زمان در مسجد قدیمی روستا به منظور زیارت اهالی منطقه نگهداری می شود. مسجد در چند سال اخیر به طور کامل بازسازی شده است.قطع قرآن، رحلی بزرگ، جلد آن چرمی و رنگ آن قهوه ای تیره است. صفحات قرآن ضخیم و به علت تشابهی که با پوست دارد، در بین مردم به پوست آهو شهرت یافته است. خط قرآن کوفی و دارای نقطه و اعراب و در قسمت سر سوره ها و شماره های آیات مُطلّا ( طلا کاری ) و مزین به نقوش گیاهی است. براساس شواهد موجود و شیوه نگارش و اعراب گذاری ، احتمالاً این قرآن در سده های چهارم یا پنجم ه . ق نگاشته شده است.

مسجد وزیر
این مسجد در خیابان شهدا در ضلع غربی پارک شهدا قرار دارد. مسجد دارای شبستان و قابل مقایسه با مساجدی چون "میرزا فرج الله" و " رشید قلعه بیگی " است. شبستان اصلی مسجد دارای چهار ستون چوبی با تزیینات ، و سر ستون چوبی است سقف مسجد هم چوبی است. در ضلع غربی مسجد محوطه ای قرار دارد که به روش طاق مسقف شده و محل دفن خانواده های
" مشیر وزیری " و " معتمد هاشمی " است. روی سنگ های قبر ، نام صاحبان قبر و نیز اشعاری به خط نستعلیق بسیار زیبا و همچنین نقوش گل و گیاه حجاری شده است. حیاط مسجد در ضلع جنوبی قرار دارد و دارای آب نمایی است که آب قنات درآن جاری است. این مسجد که به دوران قاجاریه تعلق دارد از بناهای زیبای شهر سنندج است.

مسجد وکیل
یکی از مساجد قدیمی شهر سنندج مسجد وکیل است که در محله قطارچیان و مجاور عمارت وکیل الملک، قراردارد. این مسجد توسط خانواده " وکیل" ساخته شده و دارای یک شبستان ستون دار و همچنین حیاط و اتاق هایی برای دفن اجساد این خانواده است. این مسجد در اواخر دوره قاجار، در سال 1328ه. ق ساخته و سبک معماری مساجد کردستان در آن رعایت شده است. تزیینات معماری آن شامل آجر کاری خفته و راسته در نمای ساختمان است.

 

بالای صفحه

بر اساس آخرین سرشماری مرکز آمار ایران در سال 1375 ، استان کردستان 1346 هزار نفر جمعیت دارد که 4/52 درصد شهری و 6/47 درصد را جمعیت روستایی تشکیل می دهد . تراکم نسبی جمعیت معادل 7/47 نفر در کیلومتر مربع است .از 1146 هزار نفر جمعیت 6 ساله و بالاتر استان ، 8/76 درصد با سوادند که این نسبت در مناطق شهری 4/75 درصد و در مناطق روستایی 5/58 درصد میباشد .جمعیت 10 ساله و بالاتر شاغل استان به تعداد 327 هزار نفر که 32 درصد آن در بخش کشاورزی ، 11 درصد در بخش صنعت و 57 درصد مابقی در بخش خدمات اشتغال دارند .
 

بالای صفحه

هنرهای سنتی از دیرباز در میان کردها رواج داشته و با توجه به شرایط خاص جغرافیایی از تنوع برخوردار بوده است. تولید این آثار هم مصرف محلی دارد و هم از نظر اقتصادی در بهبود زندگی مردم منطقه مؤثر است.مهم ترین هنرهای سنتی کردستان عبارت اند از: دست بافت ها، قالی، گلیم، سجاده بافی (موج، جاجیم)، شال بافی و تهیه پارچه های پشمی، گیوه دوزی، نازک کاری، منبت کاری، معرق، سفال گری، نمدمالی، زیورآلات محلی، سوزن دوزی، قرقره بافی، قلاب بافی، گل دوزی، پولک و منجون دوزی، حصیر و سبد، بافت سیاه چادر، فلز کاری، ساخت آلات موسیقی و ...وجود آب و هوای سرد در شش ماه از سال در بیشتر مناطق این استان، موجب رویکرد بیشتر مردم به این تولیدات شده و بافته های زیبا و متنوع را به وجود می آورد.

فرش سنندج
این قالیچه ها که از جذابیت و گیرایی خاص برخور دارند، بافتی ظریف دارند و اصالت و سادگی در طرح و رنگ آنها مشهود است. قالیچه سنندج از لحاظ سبک کاملاً متفاوت است و با محصولات دیگر نقاط ایران هیچ شباهتی ندارد. قدمت، کیفیت و ظرافت قالی سنندج به حدود سه قرن پیش یعنی زمان تبدیل شدن سنندج به مرکز استان کردستان باز می گردد.

فرش بیجار
ویژگی شاخص فرش بیجار، ساختار متراکم این قالی هاست. بافت آنها به گونه ایست که نمی توان آنها را تا کرد. در مراحل اولیه تجارت فرش، این گونه فرش ها را "لول" می نامیدند. این کلمه بیانگر استحکام بیش از حد فرش های بیجار است. برای تولید این فرش که مانند تخته محکم است، یک پود بسیار ضخیم را علاوه بر یکی دو پود نازک، وارد بافت فرش می کنند. این عمل به صورت متناوب در تار و پود فرش تکرار می شود. با کوبیده شدن گره های فرش توسط شانه آهنی، بافت فرش بسیار محکم تر می شود.نقش فرش های این منطقه بیشتر شامل طرح های منظم است و به نسبت نوع روستایی آن، دارای خطوط ملایم تر و نقش مایه های طبیعی تری است. در این طرح ها، نقوش کلاسیک ایرانی بزرگ شده و در کنار نقش هایی که تحت تأثیر مدل های روستایی و قبیله ای است، دیده می شوند.

فرش های ایلیاتی و روستایی
قالی های بافت روستا به دلیل استفاده از پودهای ضخیم و پشمی، دارای بافت سنگین و پرزهای بلند و گوشتی هستند. از این رو، آنها را در اصطلاح محلی "خرسک" می نامند. طرح این قالی ها بیشتر هندسی است. طراحی این فرش ها به صورت "ذهنی بافت" اجرا می شود؛ به این معنی که هر بافنده در بافت نقشه ای خاص مهارت می یابد و طرحی کلی آن را در ذهن خود حفظ می کند و هر بار بر طبق سلیقه خود آن را می بافد.رنگ زمینه بیشتر این قالی ها تیره است و طرح ها با تضاد رنگی مشخص بر آن قرار می گیرد.

موج بافی
موج یا رختخواب پیچ بیشتر در مناطق روستایی و کمابیش در مناطق شهری مورد استفاده است. از موج در ماه های سرد سال به عنوان روانداز استفاده می شود. این پارچه برای پوشش تزیینی کرسی نیز به کار می رود و گاه آن را به عنوان پرده به درگاه می آویزند و به این وسیله از ورود سرما به داخل جلوگیری می کنند.ماده اصلی موج پشم است. طول یک موج معمولاً 25/2 متر است و عرض آن را چهار تخته باریک تشکیل می دهد. این چهار تخته به عرض 5/9 متر، یک جا به دستگاه موج بافی بسته می شودنقوش تزیینی موج دار عبارت اند از: کشکولی، پرطاووسی، چهار خانه، سیاه و سفید، تخت قرمز، شمشیری، دولتی، حوض، دعا، محراو، چخماق، گل، کله کبکی، شانه، گنجشک، انگور (گل گله)، پروانه، بزکوهی، پرنده قیچی، درخت و ماهی، ترنج دار، گنبدی، برگ بیدی، چشم بلبلی (چشم خروسی)، بازو بند، دو کلکانه و خربزه ای (سیخی بافت).صنعت موج بافی در اورامانات سابقه قابل توجهی دارد و موج بافان اغلب یا خود اورامی هستند یا استادکاران او را می داشته اند.

جانماز یا سجاده
جانماز یا سجاده تولید دیگر کارگاه موج بافی است. این بافته چنان که از نام آن بر می آید، زیراندازی برای ادای نماز است که همیشه پاک و منزه نگه داشته می شود و پس از انجام نماز جمع می شود.قطع جانماز کوچک و حدود 150×100 سانتی متر است و از دو تخته تشکیل می شود. رنگ آمیزی و نقش پردازی جانماز متاثر از جنبه معنوی کاربرد آن است و برخلاف موج که دارای رنگ های شاد و متنوع است، ترکیب رنگی آن از دو رنگ سیاه و سفید یا قهوه ای و سفید تشکیل می شود. در طرح های جانماز- حتی در نمونه های قدیمی آن- به ندرت نگاره های حیوانی دیده می شود.

نمد بافی
نمد بافی در کردستان با سابقه طولانی کردها در امر دامداری ارتباط تنگاتنگ دارد. مزایای نمد به عنوان عایقی در برابر رطوبت، گرما و سرما و نیز استحکام قابل توجه این فرآورده، آن را به وسیله مناسبی برای زندگی در کوهستان و مناطق سردی چون کردستان بدل ساخته است.از سوی دیگر ابزار کار برای ساخت نمد، ساده، محدود، ارزان و مواد اولیه آن همواره در دسترس بوده است. دو کاربرد عمد نمد در این نواحی، یکی به عنوان تن پوش مردان (کوله بال و که په نک) و دیگری به عنوان زیرانداز است. گاه از نمد به عنوان زیره زین اسب و خورجین استفاده شده است.

آجر تراشی
شهر سنندج در طول تاریخ به دلیل تولید آجرهای تزیینی و نقش دار مورد توجه بوده است. قدیمی ترین نمونه های هنر آجرکاری و نماسازی داخل و خارج بنا در این استان، مربوط به دوران صفویه است. هر چند در مقبره "امامزاده عقیل" در "یاسوکند" بیجار، جفت کاری آجرنمای بنا و یا در طاق و قوس و فیلپوش (سکج)، فرم های مربوط به سلجوقیان به کار رفته است.

قواره بری (اروسی سازی، سرکله سازی )
از دیگر تزیینات کاربردی در بناهای قدیمی سنندج، پنجره های چوبی با شیشه های رنگی است. جریان رنگ و نور در لابه لای گره ها و چفت و بست پیچان نوارهای چوبی، فضایی رویایی و خیال انگیز در اتاق های این ساختمان ها به وجود می آورد. نقوش گیاهی و گل و بته های اسلیمی در کنار نقوش هندسی، بنا به سلیقه هنرمندان در این در و پنجره ها جای می گیرد. گاه در لابه لای این نقوش هندسی، سطوح ریزی از آیینه نیز به کار می رود این هنر در ساخت پنجره های بزرگ تر مشرف به حیاط، در شاه نشین های موسوم به " اروسی" به اوج خود رسیده است.
قدمت اروسی سازی در سنندج تقریباً به سیصد و پنجاه سال پیش می رسد و نمونه های موجود بر مهارت کم نظیر استادکاران سنندجی در این هنر، مهر تأیید می گذارد.

نازک کاری
شهر سنندج، مرکز تولید صنایع چوبی مانند نازک کاری، معرق و منبت کاری است و مردمان آن از حدود صد سال پیش به خلق آثار هنری در این زمینه اشتغال دارند.در حال حاضر انواع تولیدات نازک کاری و کارگاه های صنایع چوبی و سنتی به دو گروه عمده تقسیم می شوند:
تولیدات صرفاً تزیینی: شامل انواع تابلوهای چوبی معرق و منبت با مضامین تاریخی، اجتماعی و اساطیری... که جهت نصب بر دیوار و تزیین و دکوراسیون ساخته می شوند.
تولیدات کاربردی: که شامل جعبه های جواهرات و لوازم آرایش، چوب سیگار، قلمدان، رحل قرآن و وسایل سرگرم کننده مانند صفحه شطرنج و تخته نرد و ... است.
عمده ترین نوع چوب که در کارگاه های نازک کاری سنندج به کار می رود، چوب گره یا ریشه درخت گردو، تنه گردو، ریشه گردو یا گره سنجد و چوب درخت گلابی جهت رنگ های روشن و قسمت های مختلف کار است. این چوب ها به دلیل ویژگی خاص نقوش و تنوع رنگ آن ها برای این کار مناسب هستند. چوب کیکم با نقوش زیبا نیز برای کارهای ظریف به کار می رود.

گیوه کشی
گیوه یا "کلاش" پای افزاری راحت، مقاوم و ارزان است که در جوامع کوچ نشین، روستایی و شهرنشین مورد استفاده قرار می گیرد سادگی ابزار کار و در دسترس بودن مواد اولیه برای تولید آن و همچنین وجود نیروی کار در دسترس، موجب رواج پیشه گیوه کشی در کردستان به ویژه در ناحیه اورامانات شده است.مراکز عمده تولید گیوه در کردستان، آبادی اورامانات و هجیج است و در قصبه نودشه، گیوه کشی از مشاغل عمده مردمان محسوب می شود. در تولید گیوه یا گلاش سه نوع کار انجام می شود: کار خانگی که شامل بافت رویه گیوه است و به وسیله زنان و مردان در اوقات فراغت انجام می شود، کارگاهی که مربوط به ساختن کف و تخت گیوه و دوخت رویه به آنست و مرحله اتصال رویه و تخت گیوه که آن را "پرگامارونی" می نامند.

 

بالای صفحه

پوشاک مردان

چوخه
نیم تنه ای پنبه ای یا پشمی است که در ناحیه سقز، بانه و مریوان به آن "گوا" می گویند و در سنندج آن را "چوخه" می نامند.
پانتول
نیم تنه ای بدون یقه است که از پایین نیم تنه تا بالا به وسیله دکمه بسته می شود.
لفکه سورانی
پیراهن با آستین فراخ و بلند و زبانه ای مثلث شکل در انتهای آستین است که آن را در حال عادی دور مچ یا بازو می پیچند.
شال
که به آن "پشتون" و "پشتینه" نیز می گویند، پارچه ای است تقریباً به طول 3 تا 10 متر که بر روی لباس در ناحیه کمر بسته می شود.
دستار
یا "کلاغه" که به آن "شلمه"، "مندلی"، "رشتی" و "سروین" (سربند) نیز می گویند و مردان به جای کلاه از آن استفاده می کنند.
فرنجی
یا "فره جی" که ویژه مردان ناحیه اورامانات است و از نمد ساخته و آماده می شود.
کله بال
نوعی از نمدهای پوششی است که چوپانان در مناطق چرای گله در صحرا استفاده می کنند.

پوشاک زنان

جافی
شلواری همانند شلوار مردان است. این شلوار را زنان کرد، به ویژه زنان روستایی، هنگام کار می پوشند. در سایر مواقع، زنان شلواری گشاد از جنس حریر به پا می کنند.
کلنجه
نیم تنه ای است که روی پیراهن بلند می پوشند و در اورامان آن را "سوخمه" می نامند و از پارچه زری یا مخمل دوخته می شود.
شال
از پارچه ای زیبا بر روی لباس در ناحیه کمر بسته می شود.
کلاو
یا کلاه که از جنس مقوا و به شکل استوانه ای کوتاه است که آن را با پولک هایی رنگین به صورت بسیار زیبایی تزیین می کنند.
کلکه
روسری یا دستاری است که به جای کلاه مورد استفاده زنان قرار می گیرد. کلکه دارای رشته بلندی از ابریشم سیاه و سفید با ملیله دوزی است.

 

بالای صفحه

استان کردستان بخشی از سرزمینی است که تحت حکومت مادها اداره می شده است . کردها یکی از شعبه های مشهور نژاد آریایی هستند که از حدود 2000 سال پیش از میلاد مسیح از شرق به ایران وارد شده و به شمال غربی و مشرق دریاچه ارومیه مهاجرت نموده اند و محققان در آریایی بودن آنها شکی ندارند .کردها مردمانی ایرانی تبار هستند که زبان ، فرهنگ و آداب و سنن آنان در ارتباط و پیوند با دیگر مردمان در قلمرو زیست اقوام ایرانی است . بر اساس متن کتیبه داریوش در تخت جمشید و بیستون دولت ماد در سال 550 پیش از میلاد مسیح در قلمرو دولت هخامنشیان قرار داشته است در عصر سلجوقیان و به ویژه در عهد حکومت طغرل بیگ تمامی ناحیه جبال کوهستانی غرب ایران (کردستان) به عراق عجم نام گذاری شده ، زیرا القایم با ... خلیفه عباسی طی منشوری در سال 437 ه . ق از طغرل بیگ سلجوقی به عنوان ملوک العراقین نام برده است .عطا الملک جوینی در بیان نبرد هلاکوخان مغول به فرقه اسماعیليه و ارسال تدارکات و پشتیبانی آنان از ولایت اکراد یاد کرده است .به نظر می رسد که در دوره ایلخانان مغول کردستان از عراق عجم شده باشد در اوایل قرن هفتم هجری سلیمان شاه از ترکمانان ایوه بر آن حکومت کرده است . شرف الدیم بلیسی حدود کردستان را در روزگار صفوی و در کتاب شرف نامه خود با افزودن ولایت لرستان یک جا ذکر می کند و در شرف نامه سرزمین لرستان و قوم لر را با کردها یکی می شمارد .در تقسیمات روزگار صفویه کردستان ولایتی است که از ولایت کرمانشان جدا و شامل چهار حاکم نشین خورخوره ، جوانرود ، اورامان و الکا بانه بود . پس از انقلاب مشروطیت بر اساس قانون مصوب 14/2/1325 هجری قمری بر طبق قانون تشکیل ایلات و ولایات و دستورالعمل آن ایران به چهار ایالت و 23 ولایت در تقسیمات جدید تقسیم شدکه کردستان، اردلان نام خوانده شده است (به دلیل حکومت خاندان اردلان (یکی از خاندان های کرد)).در اولین تصمیم گیری درباره تقسیمات جدید کشوری به موجب تصویب نامه شماره 1375 – 9/9/1316 شمسی ایران به 6 استان تقسیم شد که استان غرب مشتمل بر شهرستان های کردستان ، کرمانشاهان ، گروس ، باوندپود (کلهر) ، پشت کوه و لرستان بود .مساحت استان کردستان 25611 کیلومتر کیلومتر مربع و دارای 180 کلومتر مرز مشترک در قسمت غربی خود با کشور عراق است .این استان از شمال به استان های آذربایجان غربی و زنجان و از جنوب به استان کرمانشاه و از شرق به استان همدان محدود است . آب و هوای استان در ناحیه شمالی آب و هوای نسبتاً سرد و در نواحی جنوبی معتدل کوهستانی است و دارای فلات های مرتفع و خشک و دشت های حاصلخیز مانند دشت مریوان ، دشت اوباتو ، دشت يیلاق یا دهگلان ، دشت قروه و دشت کامیارن است . رودهای استان با توجه به وضع طبیعی و توپوگرافی منطقه دارای مشخصات خاصی هستند مانند پایین بودن بستر رودخانه از سطح زمین های مجاوره ، افزایش آب در فصل بهار ، غیر قابل استفاده برای قایقرانی و .... این رودخانه ها به سه حوزه دریای خزر ، دریاچه ارومیه و خاک عراق وارد می شوند . کوه های کردستان قسمتی از کوه های غرب ایران رات تشکیل داده اند و مهم ترین آنها برانان در شرق چهل چشمه (چهل چمه) به ارتفاع 3120 متر در غرب دیواندره – کوه عوالان به ارتفاع 2665 متر در بین گاورود و کامیارن ، قره داغ داغ به ارتفاع 3120 متر در شمال بیجار ، گوژه به ارتفاع 2666 متر در بین دهگلان و سنندج ، کوه آبیدر به ارتفاع 2550 متر در سنندج ، کوه بزرگ شاهو به ارتفاع 3325 متر که بلندترین کوهستان استان است .

 

بالای صفحه

زبان کردی اخص را کرمانجی مینامند که خود لهجه های متعدد دارد مانند: مکری، سلیمانیه یی، سنندجی، کرمانشاهی، بایزیدی، عبدویی، زندی. زبان کردی با دسته شمالی لهجه های ایرانی غربی بعض مشابهات دارد، و از زبانهای مهم دسته غربی بشمار میرود وصاحب اشعار و تصانیف، قصص و سنن ادبی است. کردها به زبان‌ کردی، از شاخه غربی زبان‌های ایرانی سخن میگویند. «زبان کُردی» نیز مانند زبان فارسی یک زبان یک شکل استاندارد ندارد.و اصطلاح زبان کردی امروزه برای طیفی از زبان‌ها و گویش‌های ایرانی شاخه شمال غربی استفاده می‌شود که گاه به هم نزدیک و گاه نسبت به هم از نظر زبان‌شناسی دورند.زبان‌ کردی، از شاخه غربی زبان‌های ایرانی است.
زبان کردی سه گویش اصلی: سورانی (کردی میانه) و کرمانجی (کردی شمالی) و کلهری (کردی جنوبی) دارد. از قرنهای پنجم و ششم هجری آثار ادبیات شفاهی و کتبی کردی در مآخذ تاریخی دیده می‌شود.

 

بالای صفحه

کردستان را بايد مهد موسيقي ايراني قلمداد کرد، زيرا موسيقي کردي با موسيقي هاي باستاني ايران نسبتي تمام و کمال دارد. در ميان انواع بي نظير موسيقي کردي، "هوره" و "شمشال" از همه قديمي ترند. قدمت برخي از انواع موسيقي، به بيش از هزار سال و حتي به پيش از ظهور اسلام در ايران مي رسد.نوع موسیقی استان کردستان شاد و دل انگیز بوده و به سبب سرور و شادی که در انسان ایجاد می کند او را به رقص و پایکوبی وا می دارد . که مشهورترین رقص آن «هه لپه رکی» است که ریشه در اعتقادات میترائیسم و مهر پرستی دارد .

اصولاً موسيقي در کردستان در چند بخش اجرا مي شود:

موسيقي مقامي
مقام هاي کردي عبارت اند از: الاويسي، هيران و قطار. در اين مقام ها نوازندگان شماري از گوشه هاي موسيقي ملي ايران را که در دستگاه ها و مقام هاي موسيقي ملي تجلي يافته، به سبک ويژه اي مي نوازند.
بخشي از گوشه هاي موسيقي مقامي کهن ايران در اين سرزمين حفظ شده است. مقام هاي موسيقي کردي از نظر پيوستگي فرهنگي کردها با ساير اقوام ايراني و نيز دارا بودن جلوه هاي کهن موسيقي ايراني، از ارزش بسيار برخوردار است.

موسيقي آوازي
اين موسيقي در دو سبک و شيوه به نام هاي هوره و سياچمانه اجرا مي شود. به نظر مي رسد که واژه هوره از "اهورا" يا "اهوره" گرفته شده باشد. "هوره" آوازهاي کهن است که در بعضي از انواع آن، روايت هاي مربوط به اديان باستان ايراني و تقدس " آگر" (آتش) يافت مي شود. اشعار آن مجازي است و از اين لحاظ شباهت با اوستا دارد. در گذشته اوستا را با لحني آهنگين مي خواندند. به اين ترتيب شايد بتوان گفت هوره خواني" همان "اهوراخواني" بوده که در وصف "سرور دانايان" خوانده مي شد.

موسيقي مذهبي
موسيقي مذهبي به دو صورت اجرا مي شود:
1-موسيقي عزا
که چمري نيز ناميده مي شود، مراسمي است که در سوگ بزرگي، پهلواني و يا رييسي اجرا مي شود. شيوه اجراي مراسم و عظمت آن يادآور سوگ سياوش است.
2-نواي ماه رمضان
(سحري و بيدار باش) نواي ويژه ماه رمضان که در زمان سحر و مغرب براي آگاهي مردم اجرا مي شود، داراي دو نوا و ريتم است.

موسيقي حماسي
اين موسيقي به نام "هه ل په رکي" يا "هه ل په رين" شهرت دارد و به معني حمله کردن است. اين رقص قدمتي بسيار کهن دارد و از روزگار پرستش خدايان در دوران مهرپرستي که در مهرابه ها اجرا مي شد، به يادگار مانده است. مراسم "هه ل په رکي" عبارت از هفت ريتم اصلي است که به ترتيب با ساز و همراهي اجرا کنندگان انجام مي شود. ريتم آن از کند و آرام و گريان شروع مي شود و به ريتم هيجاني (سجار) پايان مي يابد. در ميان آن ريتم هاي ديگري مانند سي پا، فتاحي و پشت پا، زنگي و خانوميري، فتاح پاشايي، گه ريان، شه لان، چه پي، سقزي، کرماشاني و مريواني نيز با دوزله و ضرب اجرا مي شود.
ريتم هاي "هه ل په رکي" شامل ريتم هاي گريان، چپ و راست. لبلان، خان اميري، سجار، شلان و آروغان است. از اين ميان ريتم چپ و راست (فتاحي و پشت پا) در همه مناطق عشاير ايران اجرا مي شود.
ريتم گريان در منطقه سنندج و اطراف آن تا مرزهاي سقز در شمال و همدان و کرمانشاه در جنوب اجرا مي شود. در مريوان ريتم سه پا معروف به راستا و "هه ل گردن" اجرا مي شود.
مراسم ذکر در تکيه هاي دراويش قادري با نواختن دف و ني در جم خانه هاي اهل حق در کرمانشاهان و اورامانات با نواختن دف و تنبور اجرا مي شود.رقص سونه يا رقص مرغابي با آهنگ لبلان اجرا مي شود.

موسيقي سوارکاران
مراسم اسب دواني در سراسر روستاها و دشت هاي استان کردستان با آيين و مراسم خاص، در جشن ها و آيين هاي ملي مردم انجام مي شود. اين مراسم با نواي سواران که از ريتم تندي برخوردار است. همراه مي شود. در مراسم عروسي- چون در روستاها عروس را با اسب به خانه داماد مي برند- نواي سواران با ريتمي آرام و ملايم اجرا مي شود.

بيت خواني
در کردستان نوع ديگري از موسيقي وجود دارد که به آن "بيت خواني" مي گويند که احتمالاً مترادف "گاتاخواني" يا "گاساخواني" است. بيت خواني مبتني بر نغمه اي کاملاً ساده و بدون رعايت وزن و قافيه و نظم است که در بيان جنگ سرداران و بزرگان ديني و آييني و ملي اجرا مي شود.

 

بالای صفحه

یكی از مهم ترین مراسم در میان مردم كردستان كه نمود عمومی و كلی دارد جشن نوروز و بزگداشت آیین آغاز سال است كه به صورت خود جوش در اقصی نقاط استان همراه با مراسم رقص و برپائی آتش برگزار می گردد . عید فطر و عید قربان نیز به عنوان اعیاد مذهبی دارای اهمیتی خاص هستند . از دیگر مراسم مهم می توان به مراسم آئینی و باستانی پیرشالیار در روستای اورامان تخت اشاره نمود كه در دو نوبت در چهل و پنجمین روز بهار و چهل و پنجمین روز زمستان طی مراسم با شكوه در این روستا برگزار می گردد .